Ханнык баҕарар республикаҕа билингвизм (икки тылынан саҥарыы) сайдыыга, Чингиз Айтматов суруйарынан, нуучча тылын үчүгэйдик билиигэ тирэх буоларын таһынан, олохтоох норуот төрөөбүт тыла-өһө, төһө да конституционнай сайдар  тэҥ бырааптаҕын, бэчээккэ, радиоҕа, телевидениеҕа, оскуолаҕа туттуллар буолбутун иһин, кини сайдыытыгар уһулуччу улахан суолталах төрүт усулуобуйа наада. Бу усулуобуйа Ч. Айтматов этэринэн - оҕо кыра сааһыттан, нуучча тылын эрэ буолбакка төрөөбүт тылын билии хаачыстыбата мөлтөөн иһэр. Ол кэлин тиһэҕэр норуот саамай күндү баайын – төрөөбүт тылын сүтэриигэ тиэрдиэн сөп. Бу төрүт усулуобуйаны ситиһии биһигиттэн бэйэбититтэн:  төрөпүттэртэн, иитээччилэртэн, учууталлартан, обществоттан, биһиги бары социальнай активноспытыттан улахан тутулуктаах. Бу боппоруоска биһиги республикабыт Үөрэҕин уонна Культуратын министерстволара общественность күүһүн сатаан түмүүттэн, чопчу сыаллаах, өр сыллаах былааннаах үлэни тэрийэн ыытыыттан эмиэ тутулуктаах.

Бу төрүт усулуобуйаны ситиһэр кыах баарын научнай чинчийиилэр түмүктэрэ итэҕэллээхтик көрдөрөллөр. Советскай психолог А. А. Алхазишвили научнай чинчийиилэригэр оҕо тылы баһылыыр дьоҕура кини үс сааһын туолуор диэрии саамай үрдүк таһымнааҕынтуһунан суруллар. Бу кэрдиис кэмҥэ, биллиилээх английскай методист Гарольд Пальмер этэринэн, оҕо икки эрэ тылы буолбакка, хас да тылы көҥүллүк, чэпчэкитик уонна бигэтик ылыныан, саҥара үөрэниэн сөп. Бу теория советскай Украинаҕа детсад оҕолоро нуучча, украинскай тыллары сэргэ английскай тылы үөрэтиилэрин методикатын олоххо киллэриигэ практическайдык дакаастаммыта. А. А. Алхазишвили суруйарынан оҕо үс сааһыттан 10-12 сааһыгар диэри кини тылы баһылыыр дьоҕура арыый мөлтүүр, ол эрээри  тылы баһылааһын өссө да үрдүк таһымнаахтык барар. Оттон оҕо 12 сааһын туолбутун кэнниттэн бу дьоҕура биллэ мөлтүүр, тылы баһылааһын элбэх сыраны, дьулууру, бириэмэни, тулууру эрэйэр. Бу чинчийиилэр көрдөрөллөрүнэн,

Икки тыл киһи өйүгэр-санаатыгар бэйэ-бэйэлэригэр мэһэйдэспэккэ, туох да  буортуну оҥорбокко эрэ дьайыахтара сөптөөҕүн, икки тылы билии киһи толкуйдууругар айымньылаахтык дьайарын аан бастаан историяҕа 1913 сыллаахха Франция ученайа Ж. Ронжа эксперименигэр итэҕэллээхтик дакаастаныллыбыта. Кини дьиэ кэргэнигэр икки тылынан  саҥараллара: кэргэнэ немка, оттон Ж. Ронжа бэйэтэ француз этэ. Оҕо төрөөбүтүн кэннэ, кини улаатар кэмигэр аҕата оҕотун кытта наар французтуу эрэ, оттон ийэтэ наар  немецтии эрэ саҥараллара. Оҕо баарыгар  аҕата дьиэ дьонун кытта кэпсэтэригэр французтуу эрэ, оттон ийэтэ немецтии эрэ саҥараллара. Оҕо тылланаат икки тылынан тэҥҥэ ыраастык саҥарар буолан барбыта, тылланыы бары стадиятын кэмигэр, ситиһиилээхтик ааһан, оҕо улаатан баран, икки тылынан эҥкилэ суох үчүгэйдик саҥарар буолбута. Икки тылы билиитэ кини толкуйдууругар айымньылаахтык дьайара научнайдык дакаастаммыта.

Кэнники кэмҥэ И. Н. Горелов салалтатынан ыытыллыбыт  научнай чинчийиилэр көрдөрүүлэринэн, кыра эрдэхтэн икки тылы баһылаатахха киһи мэйиитигэр икки тэҥ бырааптаах функционалнай  системалар үөскүүллэр. Бу системалар бэйэ-бэйэлэригэр мэһэйдэспэккэ, отрицательнай индукция принцибинэн үлэлииллэр. Бастакы система үлэлиир кэмигэр, иккис система нейроннай моделлара умуллаллар, оттон иккис система үлэлээн кэллэҕинэ, бастакы умуллар.

Биһиги республикатыгар Д. Г. Брагина ыыппыт социологическай чинчийиитигэр кыттыбыт Якутскай куоракка  олорор сахалартан 42,3 бырыһыаннара нууччалыы да, сахалыы да тэҥинэн көҥүллүк саҥараллар эбит. Бу дьонтон 38,3 бырыһыаннара оҕолорун кытта нууччалыы эрэ, 23,4 бырыһыаннара сахалыы, оттон холобурдартан  көстөрүнэн, куорат сахаларыгар дьиэҕэ-уокка оҕолору кытта  сахалыы кэпсэтиигэ соччо улахан болҕомто ууруллубата көстөр. Биһиги дойдубутугар билингвизм сайдыытын опыта атын дойдуларга: социализм да, капитализм да дойдуларыгар улахан сэҥээриини үөскэппитэ, болҕомтону  тардыбыта. АХШ-ка биһиги дойдубут үтүө холобурун сабыдыала Аляска кыра омуктарын – эскимостар, алеуттар тылларын чинчийиинии, оскуолаларга оҕолору төрөөбүт тылынан үөрэтиини 1960-с  сыллартан ыла саҕалыырга тирэх буолбута. Прогрессивнай санаалаах Америка ученайдара советскай дойдуга сайдыбыт билингвизм опытын үөрэтэн, Аляска университетыгар олохтоох кыра омуктар тылларын үөрэтии научнай  киинин  тэрийбиттэрэ. Вашингтоҥҥа 1967 сыллаахха Аляска олохтоох омуктарын оҕолорун оскуолаларга, английскай тылы сэргэ, бэйэлэрин төрөөбүт тылларынан үөрэтэри көҥүллүүр федеральнай сокуон ылылларын элбэх эрэйинэн ситиспиттэрэ.

Биһиги ситиһиилэрбит атын дойдуга үтүө холобур буолуулара, биһирибэли ылыылара, биһигини элбэххэ эбээһинэстиир, билингвизми сайыннарыыга ситиһиилэрбитин өссө чиҥэтэрбитин, өссө салгыы сайыннарарбытын, үрдүкү кэрдиискэ таһаарарбытын эрэйэр.

 

Саха АССР Үөрэҕин министерствота кыра оҕолору дьиэҕэ-уокка, детсадка, оскуолаҕа нуучча уонна саха тылларын тэҥинэн үөрэтии боппуруостарыгар консультациялары, мэлдьитин үлэлиир практическай семинардары, опыты атастаһыыны тэрийэр психолого-методическай, научно-практическай киини олохтуура наада. Бу киин СГУ, учууталлар идэлэрин үрдэтэр институттарын уонна национальнай  оскуолалар институттарын филиалы базатыгар, кыттыһан  бииргэ үлэлээһин быһыытынан тэриллиэн сөп. Кини куорат эрэ олохтоохторун буолбакка, республика оройуоннарын олохтоохторун эмиэ хабан үлэлииригэр оройуоннар кииннэригэр зональнай семинардары ыытыы, аналлаах программалары, үөрэх пособияларын бэчээттииригэр көмөлөһөргө министерствота олохтоох норуот фольклорун, культуратын, искусствотын, литературатын кытта киэҥник билсиһиини тэрийэр айар бөлөхтөр үлэлэрин биир кэлимник, үрдүк таһымҥа өр сыллаах айымньылаах былаанынан үлэлэтэр киини олохтууругар этии киллэрэбин.

Матвей  ФОМИН,.
"Кистэлэҥ күүс".