…– Спиридон Дмитриевич, эн урут имбэлиит эбиккин. Билигин быраастар муус өлүөргүн дииллэр эбит. Ону хайдах ситистиҥ? – диэн ыйытабын.

– Күн аайы сарсыарда сэрээккэлиибин, 200 ахсааҥҥа сүүрэбин, 500 ахсааҥҥа хаамабын, сүһүөхтэрбин мускуйабын, имиллэҥниибин. Харахпын араастаан имэринэн, эрчийэн көрөрбүн тупсардым, урут  +4 ачыкыны кэтэр эбит буоллахпына, билигин бөдөҥ соҕустук суруллубуту ааҕар буоллум. Иҥин араас хаһыаттары, суруйуулары, кинигэлэри ааҕарбын сөбүлүүбүн. Кинигэлэртэн олохпор туһанарым үгүс. Кинигэ баар киһи чугас сүбэһитэ. Өссө, куһаҕанын билэ-билэ, харчыны сырсан дуу, дьон дьоҥҥо араас аргыны, пибэни, табааҕы, норкуотугу атыылыыр, тарҕатар идэлэннилэр. Бар дьонум, бу хаһыат нөҥүө, эһигиттэн көрдөһөбүн, бэйэ бэйэни харыстаһыахха, өлөрөр-өһөрөр дьайыылары киһиэхэ, айылҕаҕа, тулалыыр эйгэҕэ оҥорумуохха, – диэн баҕа санаатын этэр.

...Бүгүҥҥү күҥҥэ тыыл уонна үлэ бэтэрээнэбин, саахымакка уонна дуомакка успуорт бэтэрээнэбин, 50 сыл ыстаастаах өрөспүүбүлүкэ уонна олохтоох  хаһыаттар кэрэспэндиэннэрэбин, – диэн кэпсээнин түмүктүүр ытык кырдьаҕас Испирдиэн Миитэрэйэбис.

Испирдиэн Миитэрэйэбис, биир кылаас үөрэхтэннэр да, олоххо дириҥ көрүүтүн судаарыстыба ыытар бэлиитикэтин, сокуоннарын билэринэн, ырытарынан, олоххо тардыһар көхтөөх санаатынан киһини сөхтөрөр».

_______________________________________________________________________

Ыстатыйа ыалдьыта Федотов Спиридон Дмитриевич мин аҕам. Бу күннэргэ быстах быһылааҥҥа түбэһэн күн сириттэн барбыта 40 хонугун туоларыгар тапталлаах аҕам туһунан кылгастык иһирэх санаабын үллэстиэхпин баҕарабын.

Аҕам олоҕун кэнники сылларыгар аахпыт, билбит билиилэриттэн сэҥээрбитин ылынан харса суох бэйэтин этигэр-сиинигэр боруобалаан туһанан иһэрэ. Ол иһин балыыһа диэни билбэккэ (урут туб. диспансерга сытан эмтэнэрэ) 83 сааһын сотору туолуохтааҕа.

Бу иккис сайынын улахан кыыһын дьиэтин үксүн бэйэтэ туппута. Бэрэбинэни соҕотоҕун соһор диэни истэн соһуйбуттаахпын. «Саастаах киһи сиһиҥ аны быстаарай, ыарахантан…» диэбиппин «…сатаан албаһын билэр буолан соһобун» диэн эппиэттээбиттээх.

Дьааҥы Киһилээҕэр ыттарга инники баран хаалан бэрээдэгэ суох турист аатын биэрбиттэрэ. Астынан, дуоһуйан кэлбитэ. Сата хайатыгар барар былааннааҕа.

Суолу туораары массыына түҥнэри көтөн үс миэтэрэ баран түспүт. Миигин көрөөт «… дьиэбэр ит…» диэн хаста да хатылаабытын сөбүлэһэ сыспытым. Быраастар туругун быһаараат киһи буолар кыаҕа суох диэн аһаҕастык эппиттэрэ. Билэр айылҕаалаах дьонум «…кута суох, төннүөн баҕарбат, анараа дойду үчүгэйэ бэрт буоллаҕа…» диэннэр эмиэ эрэл биэрбэтэхтэрэ. Мэйиитигэр иккитэ хаан туруутун ыраастаабыттара. Араас аппарат көмөтүнэн реанимацияҕа сыппыта. 

Биир күн дьүөгэм ыҥыртаан аҕыс буолан күөх хонууга мустан мин аҕам доруобуйатын туһугар сахалыы алгыс этэн сиэр-туом оҥорбуппут. Кута сиргэ төнүннэ диэн буолбута. Ол күн реанимацияҕа киирэн илиибин аҕабар уурааппын кытары кини хараҕын көрөн кэлбитэ. Бэттэх кэлииһи диэн санаам чэпчээн тахсыбытым.

Кэлин эмтиир бырааһа «…очень подвижный дедушка, не могу понять, при таком сложном переломе таза, как он умудряется ногу на ногу поставить…» диэн сөҕөрө.

Икки нэдиэлэннэн нейро-хирургическай отделенияҕа көһөрбүттэрэ. Түргэнник үтүөрэн эрэр диэн быраастардыын тэҥҥэ үөрэрбит. Аҕам сытан эрэн илиилэрин-атахтарын хамсатара. Үчүгэйдик аһыыра, сыллаталыыра, илиибин ыытыан баҕарбата… Дьиктитэ диэн үрүҥ халааттаах ( ким да буоллун) чугаһаата да «суох» буолан хаалара, эппиэттэспэтэ. Ону «тугу да өйдөөбөт» дии саныыллара.

Санаан көрүҥ эрэ, 83 сааһыгар дылы ороҥҥо хараҕаланан (маҥнай илиилэрин баайан сыталлара)  сыппатах киһиэхэ туох тулуура наадата буолуой? Биир балаһыанньаҕа хамсаабакка сытааһыны тулуйар киһи ахсааннаах буолуо? Ону ол диэбэккэ дьээбэлэнэн да ылара. Трубкалаах сытан аһара чуолкайдык санаатын этинэн-саҥаран соһуппуттаах. Маҥнай кыбыстан суорҕанын астарбакка тардыалаһан…  Санаан кэпсээтэххэ элбэх.

 

Киһи барыта орто дойдуттан кэмигэр барар.

(Мин бу түбэлтэнэн биири бэлиэтээн этээри суруйабын.)

 

Киһи диэн кистэлэҥ күүс.

Санаа күүһүн эптэххэ – киһи сатаабатаҕа кырдьык суох.

Санаа күүһүн түмэн, тылга тиһэн, алгыс этэн эйгэлэрдиин ситимнэстэххэ

бу дойдуга киһиттэн сүдү туох да суох.

____________________________________________________________________

Паталогоанатом  түмүгүнэн аҕам өттүгэ (сложный тазобедренный перелом) бүтүннүү оспут. Өйүгэр сыппытын итэҕэйбэт. Тоҕо диэтэххэ,  олоҕун устатын тухары төбөтүгэр кисталаах, мэйиитигэр улахан үс сиргэ хаан туруулаах, төбөтүн уҥуоҕун төрдө тостуулаах (перелом основания черепа)…  Өссө да эчэйиитэ элбэх.

Үөрэҕэ суох тыа оҕонньоро куорат олоҕун бүүс-бүтүннүү баҕа өттүнэн баһылаан, барытыгар бэйэтигэр эрэ эрэнэн олорбут олоҕо атыттарга холобур буоллун. Ол курдук наадатын барытын кыһын кытары сатыы хааман сылдьан ситиһэрэ. Кытай курдук улуу норуотун олоҕун-дьаһаҕын көрүөм этэ диэн баҕа санаалааҕа. Бэйэтэ ирдэһэн загран паспорт оҥотторбута.

Аҕам кырдьаҕаспын диэн билиммэккэ этин-сиинин эрчийэн, санаа күүһүгэр итэҕэйэр буолан бу үлүгэр ыарахан ыарыыны ыйы быһа тулуйан, анараа дойдуга аттанар суола барыта чэпчэкитик сатанан, төрөөбүт төрүт буоругар харалынна.

Махтал тылларын бары харайсыбыт, тэрийсибит, көмөлөспүт чугас дьоммор, аймахтарбар, урууларбар, табаарыстарбар аныыбын.