***
Дьыл оҕуһа холун этэ хойдон, буутун этэ ситэн, бур-бур бурҕачыйар уорааннаах туманынан Саха сирин тунуйбут кэмигэр,  Улуу Туймаада тулааһыннаах, дьох омук "дьолбут уйата" диэн ааттаабыт Дьокуускай куоратыгар, ахсынньы 5 күнүгэр, былаас баартыйата диэн аатырбыт  "Биир Ньыгыл Арассыыйа" олохтоох салаатын отчуоттуур-кэмпириэнсийэтин атыыр мунньаҕа буолан ааста.
Былаастаахтар-баайдаахтар быыбар иннинээҕи былдьаһыктаах күннэр-дьыллар син биир күүттэрбэккэ кэлиэхтэрэ диэн бүтэйдии дьиксинэн, аны күһүнү саараабакка саантыыр ыксаллаах быһыы-майгы ыы муннуга тибилитэн кэлиэ диэн, айманар икки дьаһайар икки ардынан өстөөхтөрү суоһарар сорук туруордулар, атыттары алдьатар  туос баайдылар.   
***
Атыыр мунньах бэбиэскэтинэн, бастаан, ааспыт быыбарга кыттыбыттарын сыаналаатылар: "Баартыйа барахсан бииссэ-бэрисидьиэн дуоһунастаах Миитэрэй Кулускуо салалтатынан бэркэ үлэлээн бидилиттэ", - диэн буолла. Биэс мүнүүтэттэн ордуо суохтаах хайгыыр-арбыыр тыл этээччилэр бириэмэни эрэһиинэлии тартылар.  Ол аайы Миитэрэй Кулускуо мүөттээх тылтан мүнүүтэ ахсын  түөһэ мөтөйдөр-мөтөйөн, саахардаах тылтан сөкүүндэ ахсын санна саһааннанан истэ. Түмүк уһугар, мустубут дьон, хайгыыр тылтан сылайдылар да быһыылаах, үлэ кэнниттэн уһун мунньаҕы тулуйбакка куртахтара да курулаатаҕа, "үчүгэйдик үлэлээбит үрдүк ааккар өссө да сырыт" диэн биэс сылга олохтоох политсүбэ сэкиритээринэн бүтэһиктээхтик аныыры модьуйдулар.
Мунньаҕы салайбыт Битээлий Баһыгыысап ыксыыр дьону моһуоктаан: "Ким да Кулускуону кытары сэкиритээр дуоһунаһыгар тардыалаһан көрбөт дуо?" - диэн толкуйдуу-толкуйдуу оҥостон олорон,  дэлэгэйин биллэрэн дэлэгээттэртэн сураста. Хам аччык хал буолбут дьон: "Суо-ах!!!" - диэн өлөр саҥаларын таһаардылар. Өссө да хаһыытыыр сэниэлээх эбиттэр диэбиттии, Битээлий Ньукулаайабыс уоһун иһигэр мүчүк гынан баран, өссө биирдэ эргиллэн кэлэн тоһоҕолоон туоһуласта... 
***
Быыбар буолан баран, талардаах буолуохтаах. Онон, төһө да аттыгар олорор Ил Дархан имнэнэн баран "Кулускуону талыҥ" диэн эттэр, "Эдэр гвардия" солбуллубат сорук-боллур байыаһын Урусуллаан Түмэппийэп диэн уолу куду анньан биэрдилэр. Түмэппийэп таах халтай алтаарга аатын ууран биэриэн кэрэйдэ, түгэни туһанан түрүбүүнэҕэ ойон тахсан нууччалыы-сахалыы сатарыыр тылынан баартыйатын айхаллаан омуннуран туран уоттаах-төлөннөөх тыл этэн куһуйда. Баһыгыысап уолу хайҕаата, "бу кэнниттэн быыбар түмүгэ тосту уларыйара буолуо, аны" диэн  дьонун куттаата. Бэйи, дьэ күлэн эриҥ,  аҕыйах сылынан  "ньыгыл" оҕо борбуйун көтөхтөҕүнэ сорох-сорох  убайдарын испииһэктэн мэлитииһи.
***
АЛРОСА АК киэҥ уораҕайыгар тэриллибит мунньахха кыттыбыт дьону, хайа мэлдьи моруу гыныахтарай, бары да дьиэлээх-уоттаах, анал үлэлээх  дьон буоллахтара эбээт (сорох-сорохторун инньэ 4 чаастан мунньахтарынан соскойдоон сордообут сурахтаахтара) онон үссэнэ түһэллэригэр аҕыйах мүнүүтэ көҥүллээн, көрүдүөргэ ыыта сырыттылар. Дэлэгээттэри остуолтан тоҕо тардан төттөрү мунньахха киллэрэр ыарахаттардаах соҕус буолла.
***
Мунньах бастыҥ остуолугар баартыйа политсүбэтин чилиэттэрэ Бастакы, Үһүс бэрэсидьиэннэри сэргэ Чурапчы чулуута, баартыйа саллаата - Ыстаппаан Саргыдаайап, Битээлий Баһыгыысап олохтоох политсүбэ сэкиритээрэ Миитэрэй Кулускуо уонна кэпсэтиини сурукка-бичиккэ тиһэр аналлаах чилиэттэр кэчигирэстилэр.  
Баартыйа итэҕэһин-быһаҕаһын бэрэсидьиэннэр бэркэ кыйаханан туран кэриэтээтилэр. Ордук, куолутунан, билиҥҥи дархаммыт тыла-өһө өтөрү-батары буолла. Оттон Бастакы дархан,  үгэс курдук, быстахха да хаан оҕуолуо суох көрүҥнээх дьиппинийэн туран, бытаан-бытааннык саҥарталаан, хааппыла-хааппыла таммалатан  ыйааһыны ыаратта.
Мэхээлэ Дьэкиимэбис Бүлүүгэ уонна Ньурбаҕа буолбут "туора баартыйа" чилиэттэрэ былааһы ылбыт биричиинэлэрин билээри "ньыгыл" байыастарыттан сураһа сатаата  да, хардарар киһи көстүбэтэ. "Бүлүүгэ быыбар буолуон икки нэдиэлэ иннинэ сылдьыбытым, бары тылларын биэрэн "ньыгыл" баһылыгы таларга сөбүлэспиттэрэ, ол иннинэ баһылык үлэтин-хамнаһын бары нэһилиэктэр "4", "5" сыанаҕа сыаналаабыттар этэ. Уонна кэлэн икки нэдиэлэ иһигэр букатын уларыйан атын киһини талбыттар. Бу тугуй? Тоҕо? Кинилэр (Тумууһаптаах) хайдах ньыманан куолаһы хомуйалларын үөрэтиэххэ уонна бэйэ туһатыгар туһаныахха наада", - диэтэ.
Оттон Дьөгүөр Дархан "Тумууһап, билиҥҥи харчыга таһаардахха мэлийээрди мэлиппитин, онтон соххор солкуобайы норуотугар бэрсибэтэҕин" аҕынна, "биир тоһоҕону өрөспүүбүлүкэ туһатыгар өтүйэлээбэккэ сылдьан, 20-ччэ сылы быһа ат уорҕатыгар харамайдыы хатааста сылдьарыттан" кыһыйан-тымтан туран уоттааҕынан уордайда.
Дархан абатын өйдүөххэ сөп даҕаны, дьон ыарахан олоҕуттан былааһы саҥарара "былаас баартыйатабын" дэммиккэ эмиэ биһиллэр буоллаҕа. Ыннарааҥҥыларыҥ "атаҕастаммыт мэтээллэрин" түөстэригэр салыбыраппытынан аныгыс да быыбарга "норуоту кытары" куомуннаһан былааһы уоруйахтаан куолас хомунуохтара турдаҕа. 
***
Саха сиригэр "ньыгыллар" ахсааннара 40 000 кэриҥэ диэн ааҕан-суоттаан билбиттэр. Онуоха Мэхээлэ Дьэкиимэбис аргыый сыыйан "былыр хомуньуус баартыйа эстэрин саҕана 50 000 чилиэннээх этэ" диэтэ. Мунньахтааччылар ортолоругар сөҕүү-махтайыы саҥа аллайыыта сүүрэн тилигирээн ааста. Онон этэрээти хаҥатарга диэн букатыннаахтык туруннулар. Мантан бэттэх хас биирди ыалга хайаан да хандьытааттарын өйүөхтээх чилиэннээх буолуохтаахтара үһү.   
*** 
Быыбартан быыбарга диэри үп-харчы бөҕөтө үллэҥнээн олорор. Үллэ турар аппараат, дарбайа турар аармыйа... Былаас баартыйатыгар мааныланан кучуллан баран, саппыйатын сүөрэриттэн соло булбакка сүөм түспүт "ньадьараал", төрөөбүт баартыйатын булгуччу үбүлүүрүгэр сорудах бэрилиннэ. Өлүү түбэлтэлээх,   "Анаабыр алмаастара" тэрилтэ Маппый Дьэпсиэйэбэ уонна "оЛуОРПа" АК Сэргэй Ларыйыанаба инники эрээккэ олорооччу буолан,  бэрэсидьиэн хараҕар хараҕалыы хатаннылар. Кэнники олорор "ньадьарааллар", уруогун үөрэппэтэх оҕо учууталыттан саһан кирис гынарын курдук, олох мастарын төрдүгэр диэри батары киирэ сыстылар.
- Һөдүөччүйэ! - диэн баран Ил дархан бииссэ-бэримийиэр Хаабыһабаҕа им итиитинэ испииһэктэтэ охсоору сорудах биэрээри гыммыта - Һөдүөччүйэтэ былыр үйэҕэ онно оҥос.
***
Бу түптэ түрүлүөнү көрө-истэ олорон, былааска талаһыы эмиэ да айакатын баҕаһын дии саныыгын. Хамсаабат дьону хамсата сатаан, көнтөрүк систиэмэни тиэтэтэ сатаан, аны ол быыһыгар өстөөхтөргүн маныаххын наада, араас эгэлгэ күрдьэҕэлэри тэрийиэххин, бэйэҥ онно киирэн биэриэ суоххун наада... ол кэриэтин сүгүн-саҕын үөһэлэри үөҕэ-үөҕэ сылаас дьиэҕэ олорбут көнө.
Дьиҥинэн, "өрөспүүбүлүкэ, норуот туһа"  диэн кырдьык туруулаһаллара буоллар, анарааҥҥылар да, бэтэрээҥҥилэр даҕаны сүбэлэрин холбуох, биир тылы булуох этилэр. Онто да суох аҕыйах ахсааннаах норуот улууһунан, алааһынан арахса сатаан баран, аны баартыйаларынан атааннаһан киирсэрбит итэҕэс эбит.  Ханна хас баартыйа айыллар да, онно бэйэбит дьоммутун алҕаан киллэртээн, киин былааска тиийэн сомоҕолоһон норуот интэриэһин көмүскүүрбүт буоллар, хайдахтаах курдук элбэҕи ситиһиэ этибитий?! Кииннэр атахтарынан турдуннар, төбөлөрүнэн турдуннар. Киэҥ сир, халыҥ омук дьонугар ол бааламмат, оттон биһиги курдук кыра-хара оҥойбут омукка өссө биир арахсыы төрүөтэ улахан алдьатыылааҕын ааһан, аньыы-хара буоллаҕа эбээт.
***
Туйаара НУТЧИНА,
Аартык.ру
Сылаалаах тыл этии кэмигэр: