Сэтинньи 20 күнүгэр киин куорат полициятыгар биир киһи эрийэн, Кузьмин аатынан уулуссаҕа турар биир дьиэ подъеһыгар эдэр киһи сытарын, өлбүт быһыылааҕын туһунан иһитиннэрбит. Аҕыйах мүнүүтэнэн ол дьиэҕэ полицейскайдар, силиэдэбэтэллэр, «суһал көмө» медиктэрэ тиийбиттэр. Сарсыныгар биллибитинэн, бу эдэр киһи төбөтүгэр эчэйии ылан уонна түөһүн уҥуоҕа элбэх сиринэн тостон өлбүтэ биллибит. Полиция бу киһи кимин ити күн быһаарбыт.

Сити күн полицияҕа аны биир дьахтартан иһитиннэрии киирбит. Бииргэ төрөөбүт быраата сэтинньи 18 күнүгэр дьиэтиттэн барбытын уонна кэлбэтэҕин туһунан. Ыксаабыт эдьиий «буларга көмөлөһүҥ» диэн көрдүүллэригэр көрдөспүт. Кэлин биллибитинэн, бу икки түбэлтэ биир силистээхтэр эбит.

Дьокуускай куорат полициятын оперативниктара түүннэри-күнүстэри үлэлээн, бу ураты ыар буруйу оҥорууга уорбаланар дьону булан, сэтинньи 24 күнүгэр тутаттаатылар. ИДьМ пресс-сулууспата иһитиннэрбитинэн, уорбаланааччылар доппуруостааһын кэмигэр буруйдарын билинэр көрдөрүүлэри биэрбиттэр. Онно быһаарыллыбытынан, кинилэр сэтинньи 18-19 күннэригэр икки билэр киһилэрин кытта арыгылаабыттар. Үгүстүк буоларын курдук, аһааһын кэмигэр кыыһырсыы тахсыбыт, ол түмүгэр, сиэртибэлэрин иккиэннэрин кырбаабыттар. Биирдэстэрэ миэстэтигэр тыына быстыбыт, иккиһэ өйүн сүтэрбит.

Бу кэрээннэриттэн тахсыбыт урдустар хаайыыга барартан куттанан, буруйдарын кистииргэ быһаарыммыттар. Биирдэстэрин, өссө да тыыннаах киһини, Кузьмин уулуссатын дьиэтигэр илдьэн бырахпыттар. Иккиһин, этин-сиинин бысталаан-сэймэктээн баран, куорат таһыгар, ойуурга таһааран кистээбиттэр, хааннаах таҥаһын уоттаабыттар. Бу эрэйдээх – били дьахтар быраата эбит.

Уорбаланааччылар билигин хаайыллан олороллор. Холуобунай дьыала тэриллэн, барыллааһын силиэстийэ саҕаланна.

Бу быһылаантан сиэттэрэн, маннык дьиикэйдик кэйгэллээн өлөрүү үс дьыалатын санаан кэлэбин. Биэс сыллааҕыта буолбут дьыаланы: психиатр-быраас дьиэтигэр ыалдьыттата аҕалбыт билэр уоллаах кыыһын өлөртөөн баран, кыыһы көбүөргэ суулаан, уолу электрическэй эрбиинэн атахтарын бысталаан баран, болкуоҥҥа таһааран уурталаабытын. Уонна тымырын быстан бэйэтигэр тиийинэ сатаабытын. Аны икки сыллааҕыта буолбут эрээри, билигин да күөдьүйэн кэлэ турар дьыаланы: Кытайга үөрэнэр саха уолаттара биир дойдулаах уолларын өлөрөн, этин-сиинин бысталаан баран, Сунгари өрүс кытылыгар бырахпыттарын. Эбэтэр бу соторутааҕыта суруйбут дьыалабын: эдэр дьахтар иэстэһэр санааттан бииргэ арыгылаабыт киһитин быһах уга тостуор диэри 97-тэ анньыбытын уонна өссө да тыыннаах буолуо диэн, аны быһах биитинэн сиэртибэтин «сэбин» быһан кэбиспитин.

Бу тугуй, ииримтийии буолбатах дуо – киһи тыыныгар туран баран, ситэри сиэри, өссө сэймэктээһин? Дьэ, суох, бу буруйу оҥорбут дьон психическэй өттүнэн доруобайдарын экспертиза быһаарбыта. Оччоҕуна тугуй? Арыгыны урут даҕаны иһэллэрэ эбээт, ол эрэн, итинник кыыллыйан барбыттарын туһунан иһиллибэт этэ буолбаат. Буруй баһыйар үксэ арыгылааһын түмүгэр оҥоһуллар. Оччотугар билиҥҥи итирдэр утахтар саарбах хаачыстыбаларын содула буолуо дуо? «Суррогат» дэнэр арыгы киһи мэйиитигэр итинник эрэ дьайара буолаарай?

Биэс сыллааҕыта, сылы кыайбат кэм иһигэр, республикабытыгар икки-үс киһини тэҥинэн өлөрүү түбэлтэлэрэ элбэхтик тахсаннар, дьиксиниини үөскэппиттэрин өйдүүбүн. Ол кэмҥэ буруйдар төрдүлэрин-төбөлөрүн билээри, өлөрүүлэри арыйар уопуттаах оперативниктары кытта көрсөн кэпсэппиттээҕим. Кинилэр, олох саамай хараҥа өттүн кытта күннэтэ алтыһа сылдьар дьон, онно бэлиэтээбиттэринэн, биирдэ илиитэ барбыт, биирдэ киһини өлөрбүт киһи «ис кыраныыссата» сотуллан хаалар эбит. Ол түмүгэр, иккис, үһүс киһини чэпчэкитик суох оҥорор эбит. Туоһу буолбуттарын иһин. Психологическай өттүнэн быһаардахха, быһаҕынан биирдэ буолбакка, хаста эмит анньан өлөрүү – мөлтөх киһи бэлиэтэ. Төһөнөн куттала улахан да, соччонон бааһырдыыта элбэх, сиэртибэтин кэбилээһинэ ынырык буолар эбит.

Оперативниктар онно өссө биир суолу бэлиэтээбиттэрэ: 90-с сыллартан саҕалаан, дойдуга ыһыллыы-тоҕуллуу буолан, дьон көҥүл баран, сонуннары киэҥник тарҕатар ситимнэргэ (ордук телевидениеҕэ, киинэҕэ) криминальнай биэриилэр элбээһиннэрэ, кири-хоҕу, олох хараҥа өттүн туох да бобуута суох көрдөрүү, пропагандалааһын хас биирдии киһиэхэ баар ис хаарчаҕы устубуттар, алдьаппыттар. Маннык көҥүллэнэр, маннык буолуон сөп диэн өйдөбүлү үөскэппиттэр. Ол барыта биллэринэн-биллибэтинэн киһи өйүгэр-санаатыгар, уйулҕатыгар хатанан-иҥэн хаалар, дьайар уонна хаһан эрэ, онуоха сөптөөх усулуобуйа үөскээтэҕинэ, тоҕо тэбэн тахсар.

Эбэтэр маннык ыар көстүүлэр үөскүүллэригэр айылҕабыт, тулалыыр эйгэбит уларыйыыта, алдьаныыта-кээһэниитэ дьайара буолаарай? Баҕар, итиннэ сахалыы быһаарыы баара буолаарай диэн, саха сүдү эмчитэ, профессор Владимир Кондаковтан онно ыйыппыттааҕым. Онуоха кини: «Үрдүкү, үчүгэй эйгэбит ыһыллыыта баран эрэр. Иитиигэ сыыһа барда. Дьон хабырсыйыыта барда. Дьон тэҥэ суох буолла. Дьон иҥсэтэ көптө. Хараҥа күүс, хараҥа эйгэ улаатыыта барда. Аньыы-хара элбээтэ. Охсуһуу көр-нар кэриэтэ буолла. Киһини өйдөөбөт, сыаналаабат буолуу үөскээтэ. Олохпут отуора хамсаата. Үрдүкү күүстэр биһиги баппаппытын итинник салайан биэрэн, ол түмүгэ буолуон сөп» диэн быһаарбыта. Үрүҥ ойуун бу биэс сыллааҕыта эппитэ. Билиҥҥини кытта тэҥнээн көрөн, бэйэҕит түмүктэ оҥостуҥ. 

 

Вера МАКАРОВА, "Саха сирэ" анал.корр.