Кини эйгэтин элбэх киһи, учуонай интэриэһиргиир, Москваҕа кытары ыҥыра сатыыллар. Кини тыл, санаа күүһүнэн атын эйгэни кытары сибээстэһэн дьоҥҥо элбэҕи дакаастаан турар. Ыарыыны отунан эмтиир туспа ньымалаах, үөс тааһын бытарытан түһэриэн син, төрөөбөт дьахтары эмтээн 8 оҕоҕо күн сирин көрдөрбүт, саахалга, оһолго түбэспит, сытар дьоҥҥо аптаах, алгыс тылынан ордук көмөлөһөр, ууга түспүт 19 киһини булбут. Кини ыраахтан сылдьан да киһини үтүөрдүөн, алгыс ыытыан син. Леонид Афанасьевич улахан бырааһынньыктарга дьоҥҥо көстүбэт, туора, тэйиччи туран ийэ, аҕа куттан көрдөһөр, кинини тыла суох күүс үөрэтэр. Ойуун буолан бэйэбин харыстанабын, дьыл икки кэмигэр таҥаспын кэтэн дүҥүрбүр охсобун диир. 

Бүгүн Түмэр Ойуун ааҕааччылары кытары санаатын үллэстэр.

САХА ОМУК КЭСКИЛЭ билиҥҥи үйэнэн хааман бардахха, сүтэрбиппит элбэҕэ бэрт. Улахан аҥарын компьютер үөрэҕэ ылан бара турар. Итэҕэл тыа оҕотугар ордук баар дии саныыбын. Тоҕо диэтэххэ кини үлэтинэн да олоҕунан да, дойдутугар чугас. Куорат оҕото буккуллуута, оҕустарара, аралдьыйара элбэх. Төрүт культурабытын, тылбытын-өспүтүн кэннибитигэр хаалларан эрэбит. 

УОЛ ОҔОНУ ИИТИИГЭ билигин ийэ куттаах сабыдыала, кини оруола ордук чугас буолла. Ийэ куттаах аһыныгас буолан, оҕотун иннигэр сүүрэн-көтөн уолун ииппитин түмүгэр, элбэҕи сүтэрдибит, оҕустардыбыт да диэххэ сөп. Урукку кэмҥэ аҕа баһылык бэйэтин холобурунан, үлэтинэн-хамнаһынан, болҕомтотунан уол оҕону иитиигэ быдан чугас турара. Тапталы дьон үксэ оронноох-тэллэххэ тэҥниир буолла. Дьиҥнээх таптал үйэлээх уонна кэскиллээх буолар. Үксэ арыгы дьаллыкка оҕустарыы, ыарыы туруута, үлэ суоҕуттан сорох инникитин көрүммэт, оҕотун ииппэккэ, оҕо үйэтэ алдьанар. Ыраастык, тапталга иитиллибит оҕо көрүүтэ-истиитэ быдан ыраас, толкуйа, ыыра киэҥ буолар.

АҔА ОРУОЛА бу олоххо бэйэм көрүүбүнэн, кини аҕа баһылык быһыытынан кэргэнин сыаналыыр, дьиэ кэргэнигэр дурда-хахха буоллаҕына инники кэскилэ ыраас буолар. Билиҥҥи үйэҕэ, билиҥҥи кэмҥэ ордук ийэ кут улахан аҥарын баһылаан олорор, аҕа таҥнары түһүүтэ элбээбитэ мөлтөхпүтүн көрдөрөр. Үлэ суоҕуттан оҕустарыы, арыгылааһын, дьыл-хонук дьалҕаана... Тыа сиригэр ыал аҕата билиҥҥи кэмҥэ мас мастыырга, от оттуурга, сүөһү иитэргэ эрэ аналлаах курдук буолла, куоракка сүрдээх улахан охсуу барда, таҥнары барыы, итэҕэйсибэт буолуу, эрэлэ суох таптал арахсыыга тиэрдэрэ элбээтэ.

КЫЫС ОҔОҔО ордук ийэ кута чугас. Кини оҕотун хайдах иитэрэ, кыыс оҕо майгытыгар, үөрэххэ киириитигэр, олоҕун оҥосторугар улахан оруоллаах. Ийэ таптала, аҕа сүбэтэ киниэхэ көмө буолаллар. Тапталлаах дьон оҕото ханна да сүппэт, ыраас буолар, инники кэскилин көрүүтэ ийэттэн, аҕаттан сыаллаах буолар.

САХА дьиэ иһиттэн тахсар кэмэ кэллэ. Таптал итэҕэли кытта бииргэ турар. Саха итэҕэлэ бэйэтин эйгэтигэр сүтэрбитэ элбэх. Улахан түһүлгэлэргэ таҕыстахха ахсааннаах эрэ дьон саха итэҕэлин билинэр, ылынар. Бырааһынньыкпыт, ыһыахпыт үксэ шоуга кубулуйда. Манна итэҕэлин ылыан баҕалаах дьон кэлэн улаханнык оҕустараллар. Итэҕэлгэ уорсуу бара турар. Атын киһи билиитин бэйэтигэр сурунар, итэҕэли харчыга атыылаһар улахан айыы. 

ТҮҤ БЫЛЫР олорон ааспыттар сыдьааннара билигин бааллар. Улахан дьонтон Эдьиий Дораны ааттыыбын. Кинилэр соҕотохтор, үксүлэрэ үөр тураах буола сылдьаллар. Оннукка Владимир Кондаков, Сайыына олорон ааспыттара. Тыа сиригэр улахан итэҕэллээх дьон баар. Бириэмэтэ кэллэҕинэ тахсан иһиэхтэрэ, кинилэри билигин таарыйар сатаммат, харыстыахха наада. Мин бу эйгэҕэ үлэлэһэрбэр учууталбар Хоютанова Светлана Николаевнаҕа махталым улахан.

АЙЫЛҔА ЭМИЭ ЫАЛДЬАР. Көрдөс да, көрдөһүмэ да. Киһи айылҕа күүһүн хамсаппат. Атын улахан куораттарга араас химияны боруобалаан, буомба эһэн дьылы-хонугу уларыталлар. Улахан Эбэни тымырдарын быһа баттаан, бүөлээн айылҕаны хомотоллор, бааһырдаллар. Айылҕа бэйэтин эйгэтигэр ылыан да сөп, биэриэн да сөп. 

ОЧЧОТООҔУ, БЫЛЫРГЫ кэми ылан көрүөххэ. Икки омук кэпсэтэллэр. Оччотооҕу атыыһыт, билиҥҥи коммерсаҥҥа тэҥнээх. Тыа киһитэ бултаан-алтаан айаҕын ииттэн олорор. Киниэхэ ыраахтан айанньыт, ыалдьыт кэлэр. Биллэн турар кэһиилээх, испиирин хоонньугар укта сылдьар. Булчут түүлээҕин, булдун, сааҕа, буорахха, тууска, чэйгэ атастаһар. Анараата аһыы утаҕыттан дук гынар. Аҕа баһылык үөрүүтүттэн ойон тахсан сүөһүтүн эбэтэр табатын сүүскэ саайар, киэһэ балаҕаҥҥа аһааһын, дьоро киэһэ буолар. Ыалдьыт арыгытын таһааран кыра-хара киһини күндүлүүр. Аһааһын-сиэһин буолар, арыгыларынан уоту күндүлүүллэр. Уот күлүм гынар, өһүргэнэр, ону үөрдэ-көттө дэһэллэр. Онтон ыла кэлбит арыгыны уокка кутан ыһыы. Билиҥҥи кэмҥэ мин норуотум иһээччи буолла. Аҕа баһылык ыалдьытын чааскылаах уунан сирэйин саба ыстаҕына өһүргэнэр, ол курдук биһиги оһохпутугар арыгы куттахпытына өрө биэрэрэ ити аата өһүргэнэр, сирэйгэ саба ыстарбыкка тэҥнээх. Мин арыгыны уокка кутууну айыыргыыбын, күннээҕи аскытыттан күндүлээҥ, сыалаах эттэн, очоҕос хааныттан, бу ордук ыччакка эрэли биэрэр. Арыгы дьаллыга харах уута. Киэҥ халлааҥҥа этиҥнээх ардах түһүүтэ, күн тахсыыта эйэни күүһүрдүөхтээх. Арыгыга сүгүрүйүүттэн улахан дьалхаан тахсар. 

ЫҺЫАҔЫ БИИРДЭ ЭРЭ көрсүөхтээхпит. Тэрилтэлэринэн, аймаҕынан ыһыах дии-дии сүпсүгүрэбит. Мин маны утарабын. Үбүлүөй диэтэххэ тоҕо сатамматый? Ыһыах сахаларга күндү тылбыт. Хас көрсүһүүбүтүн ыһыах диир буоллахпытына, ыһыах ыспатах ордук. Ыһыах сакральнай өйдөбүллээх, тыллаах-өстөөх, сахалар культурабытын көрдөрөр. 

БЭСТИЛИЭНЭЙ ТЫҺЫЫНЧА буолар дии-дии дьон өйө-санаата айманар. Сыл аайы сирбит симэлийэр, бары өлөбүт диэн онтон-мантан ааҕан, Интернеттэн көрөн дьон оҕустарар. Манна итэҕэлэ суох киһи ордук бэринэр. Киһи аайы итэҕэл баар буолуохтаах, хаан буккуллуута элбэх, тус-туспа итэҕэлгэ тардыалаһа сылдьабыт. Сир бэйэтэ харыстанар реакциялаах, онно киһи мэһэйдэрэ наадата суох. Мин халлаантан көрдөһөммүн айылҕаны көннөрөн биэриэхпин сөп, айылҕаҕа чугас турар киһи онно үлэлэһиэн син.

САХА ОМУГА бэйэтэ итэҕэлин ылына илигинэ бу орто дойдуга атын омугу кытта тэҥҥэ олоруо суоҕа. Итэҕэллээх буоллаххына кими баҕарар, атын омугу кытта аахсан, тугу баҕарар туруорсар дьылҕалаах буолуоҥ. 

ТЫА СИРИГЭР тыа хаһаайыстыбата сайдар суолу тобулуон наада. Таба, сүөһү, сылгы, бааһынай хаһаайыстыбалар баар эрдэхтэринэ үлэ элбэх этэ. Билигин сирбит аҥара хаһаайына суох турар. Олохтоох киһи, баһылыктар сири харыстыахтарын, атыылаамыахтарын наада. Киирбит-тахсыбыт омук ымсыытыгар киирэн биэримиэххэ наада. Дьон бүттүүн биир сомоҕо буолуохтаах. Сири атыылаан аҕыйах харчы ылан тугу барыһырыаххыный? Ол кэриэтэ олохтоох дьону үлэнэн хааччыйыахха. Үчүгэй салайааччы тэрилтэтэ биллэр-көстөр, норуотун тутар. 

БУРЯТИЯҔА ОЙУУТТАР күөн көрсүһүүлэригэр бара сылдьыбытым. Араас сиртэн 500-чэкэ анал дипломнаах ойуун кэлбит этэ. Мин онно соҕотоҕун норуотум инниттэн кыттыбытым, ойуун буоларбын дакаастаабытым. Сыл аайы уопут биэрэ кэлиэҥ этэ диэбиттэрэ. Мин киһи санаатын курдат көрөбүн. Дьон санаатын ырыта олорорбуттан сылайабын, илистэбин, онтубун Эбэҕэ киирэн ыраастанабын. Куорат диэки биллибитим бэһис сыла буолла. Манна олус дьалҕааннаах, тыастаах-уустаах. Хаайыылаахтар алгыс көрдүүллэр, кинилэр да истэригэр үтүө дьон бааллар, бары өлөрүөхсүт буолбатахтар, сорохтор кими эрэ көмүскээри, бэйэлэрин көмүскэнээри ыар буруйу оҥоруохтарын сөп. 

ДЬОЛУО ХАҺЫАТ ААҔААЧЧЫЛАРЫГАР баҕарыам этэ, бүгүҥҥү халлаан туруутугар, киэҥ халлаан курдук мындыр, өйдөөх буола улаатыҥ. Айылҕа эйэҕэс майгылаах дьон буола улаатыҥ. Күһүҥҥү халлаан айылҕа кэрэ көстүүлэрэ кыраһыабай дьон буола улаатыҥ. Халлаан күн-күбэй сырдыгы ийэ буорга биэрэрин курдук күүстээх, тапталлаах дьон буола улаатыҥ. Улуу Өлүөнэ Эбэм эрийэн-буруйан устарын курдук үйэлээх дьон буолуҥ! Бары үтүөнү кытта хаалабын ТҮМЭР ОЙУУН.

Кэпсэттэ Айыына АТЛАСОВА,
"Вести Якутии".