Россия үгүс хаһыаттарын, телевидениятын омук дьоно баһылаан олороллоро мэлдьэһиллибэт чахчы. Былырыын президеммит Дм. Медведев Илдьитигэр: «Хаһыаттары, собуоттары государствоттан араарарга», - диэн эппитин толорон, СКТ тэрилтэлэрин “модернизациялыыбыт» диэн ааттаан, хаһыаттары уонна телевидениены аһаҕастык чааһынай бас билиигэ күрэтэн эрэллэр. Бу маннык Россияттан кэлбит дьаһал биһиги курдук аҕыйах ахсааннаахтарга тугунан дьайан тахсыаҕай?
***
Омук дойдуларын сайдыытын көрөр эбит буоллахха, хаһыаты уонна телевидениены чааһынай бас билиигэ биэрии, сорохтору государство кыттыһан үбүлээн таһаарыытын саамай сайдыбыт сирэ - Германия. Германия ол таһымы 80-с сыллар саҕаланыыларыттан 20-чэ сыл устата ааста.
Биллиилээх менеджер, Берлинскэй университет профессора Петер Шиви этэринэн, билигин Германия нэһилиэнньэ кыаммат араҥатыгар чуолаан инбэлииттэргэ, оҕолорго аналлаах аҥаардас государство эрэ суотугар тахсар хаһыаты, телевидениены арыйыы боппуруоһун көрөр. Ол аата, бу эйгэҕэ “акула” курдук адьырҕаҕа тэҥнэммит Германия государствота, нэһилиэнньэ кыаммат араҥатыгар бюджет суотугар босхо СКТ тэрилтэлэри тэрийэр – олох ирдэбилэ буоларын өйдөөбүт. Ол Германия бэйэтин нэһилиэнньэтигэр туһулаабыт былаана. Оттон аҕыйах ахсааннаах норуоттарыгар Германия туох дьаһалы ылбытын билбит суох. Онтон атын государстволарга кини сыһыана хайдаҕый?
***
Икки сыллааҕыта Россия суруналыыстара Польшанан, Чехиянан командировкаланан кэлбиттэрин туһунан аахпытым. Онно кинилэр Интернеккэ поляк тылынан-өһүнэн тахсар хаһыаттар 95%-нын (!) германскай холдиннар бас билэллэрин кэпсээбиттэрэ. Ону таһынан, немец менеджерэ, профессор Петер Шиви Татарстаҥҥа кэлэ сылдьан итиниэхэ маарыҥныырдык Дания, Чехия хаһыаттарын, телевидениеларын туһунан эппит этэ. Өссө онно Шиви ол омук дойдуларын олохтоохторо бэйэлэрин этническэй «бырааптарын туруулаһан» германскай холдиннары утары “забастовкалыыллар эҥин” диэн аахайбаттык эппитин биир бэйэм олус ытырыктата аахпытым.
Мантан хас эмэ ыйытыы үөскүүр. 1. Тоҕо ол этническэй аҕыйах ахсааннаахтар кинилэри «абыраан» хаһыаттарын, телевиденияларын таһаара олорор германскай холдиннары утары забастовкалыылларый?
2. Германскай СКТ холдиннар Польшаҕа, Чехословакияҕа да ити омуктар тылларынан тахсар хаһыаты, телевидениены 90-ча бырыһыаннарын бас билэллэр диэтибит. Онтон «титульнай» омук диэн ааттанар поляктар, чехтэр кинилэр политикаларын наһаа сөбүлээбэт буоллахтарына, биһиги курдук Польша, Чехия иһигэр баар аҕыйах ахсааннаах омуктарын хаһыаттарын дьылҕата хайдаҕый? Сэрэйдэххэ, кинилэр тыллара-өстөрө, ол аата хаһыаттара, телевидениелэрэ наһаа чэчирии сайдыбатах буоллаҕа буолуо. Хаһаайын (буолаары буолан атын дойду киһитэ, тэрилтэтэ) сыһыана соччото суоҕуттан «этническэй быраап иһин» туруулаһар забастовкалар тэриллэн эрдэхтэрэ.
***
Оттон биһиэхэ хайдаҕый? Россия билигин Германия 80-с сыллартан саҕалаан ааспыт суолун саҕалаата. Государствоттан кууһунан ылан бары хаһыаттары, телевидениены араарар суолга киирдибит. Чэ, буоллун. «Сайдыы» быһыытынан, үөһэлэр ирдииллэрин толордубут.
Билигин сахалыы тыллаахтартан «Саха сирин» эрэ ыллылар. Онтон оҕо хаһыата «Кэскил», социальнай харалта иһинэн тахсар «Забота-Арчы», аҕыйах ахсааннаах омуктар хаһыаттара «Илкэн», сурунааллар «Чуораанчык», «Далбар Хотун», «Чолбон» уонна биллэн турар, сахалыы тыллаах улуус хаһыаттарын туох күүтэрий? Кинилэр сайдалларыгар мин санаабар икки суол баар:
1. Государствоттан субсидияланар чааһынай аҥаардаах хаһыаттар үйэлэр тухары туох да кыһалҕата суох үбүлэнэн үүнүөхтэрэ-сайдыахтара. (Бу тыҥааһыннаах боппуруоска 10-20-ччэ сылынан Россияҕа да, Саха сиригэр да былааска кэлбиттэр хайдах дьаһайыахтарын эрдэ сэрэйэн билэбит дуо?!)
2. Биир үтүө күн государство СКТ тэрилтэлэри куруутун тутар кыаҕым суох диэн аккаастаныа уонна эмиэ омук холдиннарыгар атыылыа. Ол чааһынай омук холдиннара биһиги сахалыы тыллаах хаһыаттарбытын, сурунаалларбытын үйэ тухары үбүлүөхтэрэ диэн эрэнэҕит?! (Манна, Германия үбүлээри ылан баран саппыт хаһыаттарын аһыйан «этническэй бырааптарын туруулаһар» нэһилиэнньэ долгуйуутун санатабын. Ыраата барбакка бэйэбит да холобурдарбытын көрүҥ: 90-с сылларга аатырбыт-сураҕырбыт «Сахаада» хаһыат государствоттан арахсаат билигин баар дуо? Чааһынай «Туймаада саҥата» билигин ханнаный? Уонна олох соторутааҕыта эрэ үлэлии олорбут «Орто дойду» сабыллыбытыгар ким эмэ, туох эмэ диэн айдаарда дуо? Кинилэр бары САХАЛЫЫ тылынан тахсар хаһыаттар этилэр…).
***
Биир эмэ чааһынай киһи киинтэн үбүлүүр да буоллаҕына, бүгүн биири, сарсын атыны этиэ. «Дракон» кулуубу Москваттан олорон саппыттарын курдук. Онно үлэлиир дьон төһө охсууну ылбыттарын кинилэр бэйэлэрэ эрэ билэн эрдэхтэрэ. Сэрэтии да, туох да суох. Дьыала «увеселительнэй заведение» дуу, «хаһыат» диэнигэр дуу диэн буолбатах. Дьыала ис хоһооно биир: Хаһаайын дьаһалыгар сытар. Онно эбэн кэбиһиҥ сахалыы тыллаах хаһыат саха тылын-өһүн тарҕатар пропагандистскай оруолун. Хоромньута омук сайдыытыгар төһөнүй?
Билигин САХАЛЫЫ тыллаах хаһыаттарбыт бары чааһынай илиигэ киирдэхтэринэ, хайдах буолалларын сэрэйэн көрүҥ эрэ. “Чааһынай хаһыаттар тиражтара государственнай хаһыаттартан үрдүк”, онон «олох уларыйыытынан», «үөһээҥҥилэр дьаһалларынан», «модернизация», «реформирование»... эҥин диэхтэрин сөп. Холобура, чааһынай «Кыым» государственнай «Саха сирэ» хаһыаттааҕар тираһа үрдүк диэн. Онно мин хардары ыйытыахпын баҕарабын. Төһө өр? Өйдүүргүт буолуо, 90- сылларга билигин 30-ча тыһ. тиражтаах «Кыымнааҕар» элбэх тиражтаах «Сахаада» диэн хаһыат баара. Тираһа «баара-суоҕа 57 200 эрэ» этэ. Билигин ол хаһыат ханнаный? Оччолорго саҥа аһыллыбыт государственнай хаһыат «Саха сирэ» билигин бэйэтэ туспа ааҕааччылаах, 20-чэ тыһ. тиражтаах 20 сылы быһа сүппэккэ тиийэн кэллэ. Чуолкайдыыбын: государствоттан эрэ үбүлэнэр буолан САХАЛЫЫ тыллаах хаһыат сүппэккэ 20-ччэ сылы уҥуордаата. Онтон итиччэ үлүгэр элбэх тиражтаах (эттэххэ дөбөҥ 57 тыһ. диэн!) бэйэтэ ураты суоллаах-иистээх, сахалыы тыллаах эрэ барыта суруттарбыт «Сахаада» барахсаммыт ханнаный?! Ол аата дьыала тираһыгар буолбатах, дьыала үбүлэниитигэр сытар!
***
Билигин чааһынай аҥаардаах илиигэ киирбит уонна киирээри сылдьар САХАЛЫЫ тыллаах бары республиканскай киин хаһыаттарбытын «Сахаада» хаһыат дьылҕата күүппэтэ буолуо дуо? Бу иэдээннээх холобуртан көрөрбүт курдук, олохтоох киһи хайдах да гынан (төһө да баҕарбытын үрдүнэн!) кыанан, сахалыы тыллаах хаһыаты өр таһаарар кыаҕа суох. Онтон государство кэккэ биричиинэлэринэн субсидиялыыр хаһыаттарыттан аккаастаннаҕына, кинилэр чааһынай илиигэ эрэ киирэр туруктаахтар. (Россияҕа оннук варианы сөбүлүүр дьон элбэх, кинилэр да “ыйан-кэрдэн” маннык дьаһал таҕыстаҕа). Оттон ол омук дьоно биһиги тылбытыгар-өспүтүгэр наадыйалларын саарбахтыыбын. Харчылаах дьоҥҥо биир эрэ араарыы баар: “рентабельнай” уонна “рентабельнайа суох”.
Уонна оттон, Хаһаайын эрэ илиитин-атаҕын кэтиир хаһыаччыт диэни, биһиэхэ да үгүстэр билэн эрдэхтэрэ. Кэлин омук сиригэр олорор Отто, Жак, Сильвестр курдуктар кэллэхтэринэ букатын даҕаны...
***
Ордук улуус хаһыаттарын дьылҕалара киһини долгутар. Саха тыллаах сүөгэйэ-сүмэтэ тыа сиригэр олорор. Президеммит тыа сирин өрө тутар буолан, кэлэр сылы «Тыа сирин сылынан» биллэрдэ. Олус хайҕаллаах дьыала. Ол быыһыгар улуус хаһыаттара “рентабельнайа суох” диэн ааттанан сабыллан хаалар түбэлтэлэригэр хайдах буолабыт?
***
Россияттан кэлбит дьаһалы хайдах улахан сүүйтэриитэ суох толоробут, сахалыы уонна аҕыйах ахсаанынан тахсар хаһыаттарбытын тыыннаах хаалларабытый?
Билигин ити туһунан бары толкуйдуохпутун наада. Оттон бэйэм аҕыйах санааларбын үллэстиэхпин баҕарабын.
1. Сахалыы уонна аҕыйах ахсааннаах омуктар тылларынан тахсар хаһыаттарбыт сокуонунан көмүскэллээх буолуохтаахтар. Манна “саха уонна аҕыйах ахсааннаах омук тыла сүтэн эрэр тыллар” диэн куоһурданан, сокуонунан араҥаччыланан бюджеттан толору үбүлэнэллэрин ситиһиэхтээхпит.
2. Билигин Е.А.Борисов “Тыл сокуонун туһунан” ылыныҥ диэн сорудахтаата. Ону мүччү туппакка, учуонайдары, тыл үөрэхтээхтэрин, суруналыыстары, суруйааччылары, депутаттары мунньан хамыыһыйа тэрийэн, сокуон ылынар үлэни туһааннаах тэрилтэлэр ыытыахтарын наада. Маны СР Президенин иһинэн үлэлиир Тыл Сүбэтэ сүрүннүөхтээх.
3. Кэлэр сылга биһиэхэ быыбардар бөҕө буолуохтара. Республика хас биирдии быыбардааччыта бу боппуруоһу омук сайдыытын курдук көрөн кандидаттарга биэрэн, эппиэттэрин истэн эрэ баран биирдэ куоластыыллара буоллар, улахан дьыала буолуох этэ. Оттон бу туһунан бэйэбит сокуоммутугар баар буоллаҕына, ону хамсатар депутаттары талыахха буоллаҕа.
***
Баар-суох “Саха” Национальнай көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньа туһунан кэпсэтии туспа. Бу суос-соҕотох сахалыы тыллаах хампаанньабытын кэлиҥҥи сылларга государство үбүлээтэ, сайыннарда аххан диэн отчуоттууллар. Бэл, «Азия оҕолорун» аан дойдуга таһаарар сүүнэ кыахтаах хампаанньа буола сайынна. Онон кинини чааһынай илиигэ биэриэхтэрэ, биир киһиттэн тутулуктаах буолуо дии санаатахха, киһи тугу да этиэн булбат. Оттон кинини чааһынай илиигэ биэриэхтэрин сөбүн туһунан Россия да уопута кэрэһэлиир. Онно эмиэ санаа үллэстиитэ наада дии саныыбын.
Санаатын үллэһиннэ Түүлээх Холбука.
Комментарии
УбулээЬин суох буолла5ына - "Кыыммыт" да сабыллара буолуо ээ.
Онон сепке суруйар эбит
"Сахаада" хайдах эстибитин эмиэ билэбит. Один дорогой товарищ превратил ее в свою личную собственность, журналистов -- в грузчиков товара, а на место журналистов -- ораву своих родственников. Так что, это нетипичный случай.
Сахалыы тыллаах хаьыаттар бюджеттан булгуччу убулэниэхтээхтэ р диэн ааптар суруйбут. Бу саамай сеп этии. Медиахолдинна улуустар хаьыаттарын киллэрдэхтэринэ - "ногурууска" диэн сахалыы тахсар хаьыаттары икки-ус сылынан агйатан барыахтара.
Ити Кыым элбэх тирааьа Христофорова эрэ енете. Кини суурэн-кетен убулээьинин булбата буоллар, хантан итиччэ тиражтаныах, улэьиттэниэх этилэрий?! Кини кэнниттэн суурэр-кетер, толковай менеджер баар буолуо дуо? Олус саарбахтыыбын.. . Онон Саха сирин, Кыымы, Арчыны, Кэскили онтон да атын саха хаьыаттарын, сурунаалларын булгуччу бюджеттан убулэнэрин туруорсуохха наада.
Сахалыы сурунааллар, чуолаан ого изданиелара тумсэн, туруорсан бюджекка убулэнэр суолу тобулуохха наада.
Сахалыы хаьыат суттэ да, тылын умнуллара чуолкай.