Онтон сылтаан дьон бэйэ-бэйэлэрин кыайан  өйдөспөккө тутууларын быраҕан сири-сибииринэн тарҕаһан хаалбыттара үһү. Библия тэттик номоҕор туох көстөрүй?  Сомоҕолоһон, биир тылы булан өйдөстөххө халлааҥҥа кытары тиийиэххэ сөп. Иккиһинэн,  христианнар үҥэр таҥараларыттан саҕалаан “араартаа уонна дьаһай” (разделяй и властвуй) диэн принцип баара көстөр.

Сүүрбэттэн тахса сыл Россия официальнай национальнай политиката суох олорон кэллэ. Ол түмүгэр туохха тиийбиппитин бэйэбит эппитинэн-хааммытынан билэн олоробут. Саҥардыы аҕай эрэ, национальнай судаарыстыбаннай политиканы быһаарыахтаах Стратегия бырайыага оҥоһуллан общественность дьүүлүгэр таҕыста. Итэҕэс-быһаҕас элбэх, ол гынан баран араас тыллаах дьон биир тылы булан өйдөстөхтөрүнэ эрэ, дьэ бу Стратегия көдьүүстээх буолуоҕа. Атын норуот баарын аахсан, дьүүлгэ да таһаарбыттара үрдүкү салалта политикатыгар уларыйыы тахсаары гыммытын туоһулуур.

***

Сыгынах анныгар күн тыкпатын кэриэтэ да буоллар, ПРОХОРОВ, быыбар хампаанньатын ыытар технологията үгэһирбит политтехнологиятааҕар букатын атын буолан биэрдэ.

- Сийиэскэ Саха сириттэн официальнай делегация быһыытынан икки киһи кыттыбыта.  Ол гынан баран, онно тиийэн көрбүппүт, биһиги да республикабытыттан, атын да регионнартан букатын элбэхтэр эбит. Ити хартыына ПРОХОРОВ аҥаардас партия эрэ чилиэннэрэ сийиэс үлэтигэр кыттыахтаахтар диэбэккэ, кинини өйөөччүлэри эмиэ ыҥыртаабыт. Дойду президенин быыбарын хампаанньатыгар биир санаалаахтарын түмэн, кинилэр санааларын истээри уонна сийиэскэ бэйэтин тылын-өһүн иһитиннэрээри ыҥыртаатаҕа дии, - диэн Елизавета СИДОРОВА кэпсиир.

“Элбэхтэр быыстарыгар” предприниматель, Ил Түмэн депутата Владимир ФЕДОРОВ (суруналыыс Виталий ОБЕДИНЫН илдьэ сылдьара үһү) обургу элэстэнэн, ааттаах-суоллаах дьону быһыта көтүөккэлээн хаартыскаҕа түһэ сылдьара көстүбүт. Ону таһынан, биһиги республикабыт араас эйгэҕэ үлэлиир предпринимателлэрэ бааллара биллибит. Кинилэр эмиэ ыҥырыллан кэлбит дьон буолбуттар.

- Аныгы сокуонунан, сууттана сылдьыбыт киһи быыбарга кыттар бырааба суох. ФЕДОРОВ депутаттыыр суола сабыллан, ол иһин онно быыс-хайаҕас булан көтүөккэлии сырыттаҕа.

- Мин кинини туох да диэн этэр кыаҕым суох... Арай, оннук сокуон ылыллыбыта уонна сокуон ыйбыт ыстатыйатыттан көрөн хаарчахтааһын баар. Онон кини инникитэ хайдах буолуон олох көрдөрөн иһиэҕэ дии саныыбын.

- Ыҥырыллыбыт дьону атын-атын олбохторунан олордуталаабыттара. Биһиги официальнай делегаттары халлаан күөх өҥнөөх өрбөхтөрүнэн бэлиэтээбит олоппосторго олордуталаабыттара. Ханна эрэ, от күөх, араҕас, оранжевай кырадаһыннары уурталаан сорох кыттааччылары олордубуттар этэ. Ханнык ирдэбилинэн быһааран дьону оннук араартаабыттарын этэр кыаҕым суох. Атын “өҥнөөх” дьонтон ыйыталаһан көрбүппүтүн, сорохтор бэйэлэрэ баҕа өттүлэринэн партия сайтыгар киирэн регистрацияланан ыҥырыллыбыттарын эппиттэрэ. Ону таһынан үгүс баһыйар өттө, быыбар саҕана ПРОХОРОВЫ өйөөн араас хабааннаах проектарга үлэлэспит дьон эбиттэр. Биир тылынан, кини биир санаалаахтара диэххэ сөп.

- Журналистар ПРОХОРОВ тыл этиитин сороҕун эрэ быһа тардан суруйдулар. Дьиҥэ эппит тыла элбэх ээ….санаата киэҥ…

- Дьэ, таһаарар инилэр...
 Кини, Россияҕа 83 субъект баарыттан 70-на дотационнай, экономическай өттүнэн кыамматтарын, улахан бырааптара суоҕун туһунан киэҥник эппитэ. Сорох кыра национальнай, наар “илиилэрин ууна сылдьар” уокуруктары  экономическэй өттүнэн холботолуур БАҔАР ордук буолаарай диэн эппитэ. Оннук боппуруоһу туруоран үөэтэн көрүөххэ наадатын эппитэ. Ону быһа тардан аҥаардас ол “национальнай республикалар олох суох буолуохтаахтар диэн эттэ” диэн сорох хаһыаттар суруйдулар. Билигин ити боппуруос дойду национальнай стратегиятын бырайыагын иһинэн эмиэ ырытыллар. Биһиги да республикабытыгар кэпсэтии бара турар, холобура, саха норуота биир көстөр-биллэр бөлүһүөгэ Виктор МИХАЙЛОВ ыстатыйата таҕыста. Онно саха киһитигэр бэрт кииримтиэ, өйдөнүмтүө тылынан быһаарда ээ.

ПРОХОРОВ бэйэтэ Красноярскай кыраайтан тахсыбыт киһи буоллаҕа. Красноярскайга  аҕыйах ахсааннаах омуктар эмиэ бааллар. Кини кыра, бэйэлэрин кыаммат уокуруктар кыһалҕаларын экономическай өттүнэн быһаарарга кыахтаах субъектарга холботолуур ордук буолуо диэн санааны эппитэ. Мин эмиэ бастаан, холобур, атыҥырыы истэн баран, кэлин быһааран биэрбитигэр, син сөп, үөрэтэн көрүөххэ син эбит дии санаатым.

- Билигин даҕаны биһиги баҕарарбыт курдук ити этиллибит боппуруостарга болҕомто ууруллара буолуо дуо дии саныыгын, дуо?! “Болҕомто” диэн, тылы “кэҥэтэн” өйдөөтөххө -  харчы. Аныгы олох көрдөрөрүнэн, бюджеттарын аҕыйах харчытын бастатан туран, суолу-ииһи тобуларга ууруохтара дуу, эбэтэр тыл учебнигын таһаарарга аныахтара дуу? Эбэтэр култуура сайдыытыгар дуу?

Аттыгар сытар улахан субъект бюджета даҕаны улахан буоллаҕа. Онтон сиэттэрэн толкуйдаатахха, наар “тиийбэт тирии, таппат тараһа”  национальнай уокурук бэйэтин кыһалҕатыгар бэйэтэ эрэ буккулла сылдьыаҕынааҕар улахан субъекка киирэн кинилэр суоттарыгар быһааттарара ордук курдук көстөр. Көмөлөстүннэр.

Итинник сыһыаны  билигин  бары республикалар туруорсар боппуруоспут буолбатах дуо?! Онон, Михаил ПРОХОРОВ этэрин курдук, регионнарга элбэх болҕомтону, бэйэни бас билиини биэриэххэ наада. «Кыахтаах регион- кыахтаах Россия» диэн этии дьэ тылга эрэ буолбакка,  дьиҥ олоххо оччоҕо кэлиэҕэ.

ПРОХОРОВ “культурная автономия” диэн тиэрмини элбэхтик туттар. Тыл, үгэс, култуура автономията баар буолуохтаах диир. Түөлбэнэн олорор омуктар култуураларын түмэр, ону сайыннарар автономия баар буолуохтаах. Оччоҕо эрэ омук быһыытынан сайдар кыахтанабыт.

- Оннук.

- Аны, дьаһалта мэһэйин (адмбарьер) туһунан маннык санаалаах. Биир боппуруоһу быһаарарга муниципальнай тэриллии үөһээ турар хас да дьаһалтаттан көҥүл ылыахтаах.

- Ордук муниципалитеттарга, субъектарга элбэх боломуочуйалары биэртэлээн кэбиһиэххэ наада диир. Ити тыллары М.Шаймиев бэйэтин дакылаатыгар эмиэ эттэ дии, ону араас хабааннах СМИ-лэр бары даҕаны  суруйдулар, биьиги да республикабыт салалтата ити боппуруоска сөбүлэһэрин Ил Түмэн салайааччыта В.Н. Басыгысов эттэ. Итинэн сылыктаан эттэххэ, Прохоров регионнар санааларын аһаҕастык эппит курдук буолла. Бэйэлэрин бэйэлэрэ дьаһанныннар, кыаҕырдыннар, бырааптанныннар. Сиртэн хостонор баайдарыттан туһанныннар. Урукку “икки  күлүүстээх” принциби  “Сир баайын туһунан” федеральнай  сокуоҥҥа төннүннэриэххэ диэн этэр (барыстан нолуок олохтоох бюджекка киирэрин, регион санаатын булгуччулаахтык учуоттааһыны – аапт. быһаарыыта). Ити боппуруоска  Ил Түмэн 3-с ыҥырыылаах мунньаҕа элбэхтик үлэлэһэн турар. Билигин туох баар боппуруос барыта Москваҕа эрэ быһаарыллар. Дойду улахан – кыһалҕата  элбэх. Ол гынан баран бары Москваны кыҥастаһабыт.  “Биир ньыгыл Россия” партия – “вождистскай партия” диэн кини этэр. Холобур,  Саха сирэ Дальнай Восток уокуругар киирсэр эрээри, боппуруоһун бастаан Москваҕа кэлэн быһааттарар, онтон Дальнай Восток сайдыытын  министиэристибэтигэр  тиийэн үҥэр-сүктэр, онтон ол министиэристибэ быһаарыытын төттөрү Москваҕа тиийэн бигэргэттэрэр... Хас да дьаһалта моһолун ааһыахтаах.  Ол аайы күн-дьыл баран иһэр, кыһалҕа сол тэҥэ мунньуллан иһэр...

- Үс: Приморьеҕа, Хабаровскай кыраайга уонна Саха сиригэр.

- Хайдах принцибинэн региональнай салаалары тэрийбиттэрин этэр кыаҕым суох. “Гражданскай платформа” барыта 51 эрэ субъекка региональнай салаалардаах.

- Быыбар түмүгүнэн көрөн тэрийбиттэрэ буолуо?

- Саха сирэ быыбарга 15 үчүгэй түмүктээх субъект ахсааныгар киирбитэ эрээри, сорох “үчүгэй көрдөрүүлээх”  субъектарга  региональнай отделениелар тоҕо эрэ суохтар ээ.

- Партияҕа киирэр регламент оҥоһулла сылдьар, онон билигин да партияҕа ылар туһунан кэпсэтии суох. Уопсайынан даҕаны, маассабай партия буоларбытын-буолбаппытын быһаара иликтэр. Сорохтор баҕалаахтары барыларын киллэртиэххэ наада дииллэр, сорохтор партбилиэт халбаҥнаабат чопчу ахсааннаах буолуохтаах, ол оннугар төһө баҕарар биһиги диэки санаалаахтары түмүөххэ дииллэр. Атын да партиялаах дьону быыбарга өйүөххэ диэн этэллэр... Үлэлиир регламеннар, кинилэр ис хоһоонноро ахсынньыга бигэргэниэхтээх, онон күүтэбит.

- Политтехнологиялара олох атын. Биһиги быыбар буолла да, плакаттаах, дирбиэннээх-дарбааннаах, ыҥырыылаах буолуохтаах диэн өйдөбүллээхпит дии? Саҥа киһи саҥалыы, аныгылыы  хампаанньатын ыыппыта. Прохоров кандидатуратын өйүүр киһи, хантан тугу булан ааҕарын, истэрин бэйэтэ билэр этэ. Мин элбэх таһымнаах  быыбардарга үлэлээбитим эрээри, бу сырыыга олох атыны көрдүм. Кинилэр буоллаҕына, чопчу тугу гынаргын-гыммаккын директива курдук үөһэттэн ыйан-кэрдэн түһэрэллэрэ. Регион-регионы олох тус-туһунаннык үлэлэппиттэрэ. Холобура, кимнээҕи эрэ быһа эфиргэ таһаарбыттара, кимнээҕи эрэ таһаарбатахтара, кимнээҕи эрэ диспуттаппыттара, кимнээҕи эрэ суох. Биһиги региоҥҥа итэҕэллээх киһитэ эфирга тахсыахтаах диэн этэ, онон биһиги хамаанда, эфирдэргэ актыыбынайдык кыттан,  син кандидаппыт тылын-өһүн тириэртэхпит дии. Биир өттүнэн, ыйан-кэрдэн биэрбиттэрэ үчүгэй эрээри, иккис өттүнэн киһини хаарчахтыыр курдуга да, саҥа технология бэйэтин көдьүүһүн көрдөрдө  диирбитигэр тиийэбит.

 Аны үлэбитин туораттан, бэйэбит да билбэппитинэн хонтуруоллаабыттар эбит. Ону быыбар кэнниттэн түмүк оҥорбуттарыгар биирдэ билбиппит.

- Тоҕо? Сорохтор үлэлээбэккэ гынан баран, кыһыл тылларынан эрэ кыыран үүт-тураан отчуоттаан “үтүө үлэһит” аатын ылааччылар дии. Олоххо, хомойух иһин оннук элбэхтэ көстөр суол. Билигин туораттан көрөн ким хайдаҕын биллиннэр ээ.

- Өлүөхүмэттэн.

- Туруоруммутун да талыллыбатаҕым, кыайтарбытым.

- Билигин партийнай киһи быһыытынан: “партия этэринэн” диэн хардарар буоллаҕым. Манна биири этиэххэ сөп: «Гражданскай платформа» партия регионнааҕы быыбардарга актыыбынайдык кыттыаҕа, дьоһуннаах кандидаттары туруоран өйүөҕэ диэн. Талыллыбыт норуот итэҕэллээхтэрэ республикабыт сайдарын туһугар киэҥ хабааннаахтык үлэлиэ этэ дии саныыбын.

- Үс партияттан таҥыллан “Сиэрдээх Россия” тэриллэрин саҕана онно киирэ сылдьыбытым, онтон аһара уһаабакка-кэҥээбэккэ тахсыбытым.

- ... Бэчээккэ туох диэн этэрим буолла...

- ...Итинник да буолбатар, сорох сүрүн боппуруостарга көрүүбүт атын этэ, сорох ыытар политиканы кытта букатын сөбүлэспэтэҕим. Онон уһаабакка-кэҥээбэккэ сайабылыанньа  суруйан тахсыбытым….

- Суох. Оттон дьону, актыыбы кытта сотору-сотору көрсөрүгэр  хаста да көрүстүм, олох чугастан иһиттим, туоһуластым... Ордук быыбар хампаанньатыгар элбэх боппуруостары туруорбуттаахпын.

- Кырдьык, тыл көтөхпүттэригэр – соһуйбутум.  Мин Михаил ПРОХОРОВ тэрийбит хас да федеральнай таһымнаах бырайыагар кыттыспытым. Үлэлииргэ интириэһинэй этэ. «Правое дело» партияҕа киирбэтэҕим да буоллар, миигин ордук политтехнолог оруолугар үлэлииргэ кэпсэтии барбыта.

- Суох. Өйдөөн  көрдөххө, урукку бырайыактарга үлэлээбит дьонтон билиҥҥигэ барыларын кытыннарбатылар, син уларыталаабыттар.

-  Интернеккэ “ИзБа” диэн федеральнай сайт баар. Онно быыбарга ким, ханна, хаһан үлэлээбитэ испииһэктэнэн “харалла” сытар эбит. Арааһа миигин онтон булан ылбыттара буолуо дии саныыбын. Дьиҥэ, Арааассыйаҕа быыбарынай технологтар диэн “армия” сүрдээх киэҥ ээ.

- Дьэ, ону билбэтим. Политика бутуурдаах, илин-кэлин өттүлээх дьыала...

- Устаап чопчулуннаҕына, регламент бигэргэтилиннэҕинэ, региональнай отделение олохтоох салааларын улуустарга тэрийтэлиэхпит. Улахан куораттартан (Нерюнгри, Ленскэй, Мирнэй уо.д.а. этиилэр киирдилэр, элбэх көхтөөх дьон олохтоох отделениены тэрийэн үлэлэтэр баҕалаахтар. Ол үөрдэр.

- Дьон бэйэтэ баҕарар буоллаҕына, тургутан көрөн баран, ханна тэрийэрбитин  быһаарыахпыт. Биһиги республикабытыгар өссө биир  кыахтаах, ыйааһыннаах  общественнай-политическэй күүс баар буоларын туһугар үлэлиэхпит.