Сатаны тула өттүттэн көрөр буоллахха: арҕаа өттүгэр бэйэтигэр күөллээх Мөҥүрүүр хайалаах, соҕуруу өттүгэр 20 км. тэйиччи Орой хайалаах. Сата уонна Мөҥүрүүр икки ардыгар Сиэркилэ хайата баар.  

Сата кыһыҥҥы көстүүтэ олус дьикти.Саас кэлэн иһэр салгына сыыйа биллэн эрэрэ тыа отуттан-маһыттан көстөр.

Ньурба олус кэрэ көстүүлээх айылҕалаах эбит. Күөх Ньурба дииллэрин итэҕэйэн кэллим. Бүүс-бүтүннүү харыйа мас. Ол гынан баран, Сата сирин айылҕата ордук ураты булкаас тыа: харыйа быыһыгар хатыҥ чараҥ, бэс мастар, иирэ талахтар, тиит мастар. Араас мастар дьүөрэлэһэ сиэтиһэн, бөлөҕүнэн үүнэн тураллара дьикти көстүү. Кыһыҥҥы айылҕа араас кырааска өҥүнэн оонньуура сөхтөрдө. Биир бэйэм кыһыҥҥы өттүгэр түҥ тыаҕа, тайҕаҕа сылдьа илигим.

Үүтээнтэн тахсан иһийэн турар тулалыыр айылҕа дьикти сипсиэрин эккинэн-сииҥҥинэн ылынаҕын, кинини – айылҕаны кытта биир буоларгын өйдүүгүн, иһийэҕин, кутуҥ-сүрүҥ дьикти кэрэ дуоһуйуу долгунунан, абылаҥ күүһүнэн туолар. Билиҥҥи киһиэхэ билиҥҥи олоххо Ийэ айылҕатын кытта бу маннык чаастатык алтыһара буоллар, кини кута-сүрэ, уйулҕата төһөлөөх чөллөнүө этэй?! Өй-санаа муунтуйуутуттан эт-сиин эмэҕирэн, киһини дьаҥ-ыарыы буулаан, кут-сүр куймустан, куһаҕан дьаллык (арыгы, табах, суицид) ыбылы кууһар. Бу мантан барытыттан босхолонор суолбут – Ийэ айылҕабыт иэйэр, иһирэх, алгыстаах тыына. Бу туран өйдүүгүн: ытык сиргэ эрэ буолбакка, бэйэҥ олорор, төрөөбүт-үөскээбит Ийэ айылҕаҕар тахсан иһийэн, иһиллэнэн, итэҕэл тыынынан айылҕалыын силлиһэн, махталынан куккун-сүргүн, уйулҕаҕын чөллүүргүн. Оччоҕо өйүҥ-санааҥ үтүө диэки өһүллэн, көхсүҥ кэҥээн, олоҕуҥ суола алгыһынан аһыллан барар. Айылҕа киһиттэн эрэйэр эбит махталы, үтүө харысхаллаах сыһыаны. Ол иһин биһиги өбүгэлэрбит айылҕаны тыынныыллар, иччилииллэр, куттууллар-сүрдүүллэр эбит.

Сата айылҕата ыал ытык тыыннаах эбит! Манна чороҥ соҕотох мас үүнэн турарын көрбөккүн. Арай көрөҕүн: манна ийэ оҕотунаан; итиннэ ийэлээх аҕа оҕолорунаан; онно толору ыал – ийэ, аҕа, оҕолор, эбээ, эһээ; ол курдук тапталлара тыллыбыт уоллаах кыыс… Онон «ыал» диэн Ийэ айылҕа тулхадыйбат тутула, куйаар улуу олох тыыннаах сокуона буолар эбит дии! Дьэ, дьикти.

Үүтээн таһыгар харыйа бөлөҕө үүнэн турар. Өйдөөн көрбүтүм, биир аарыма кырдьаҕас харыйа 12 инитин иннигэр, күөнүгэр уктан турар эбит. Айылҕа салайыы, такайыы сокуона баарын туоһулуур курдук.

 

 

Бу мин тус көрүүм-истиим. Сата сирин иччилэринэн Хотой уонна Үүт маҥан Бөрө эбиттэр. Кинилэр иккиэн бииргэ сылдьаллар. Хотой сотору-сотору элиэтээн көтөн ааһар, барытын көрөр-истэр. Үүт маҥан Бөрө тыа саҕатыгар туран иһиллиир.

 

САТА АЙЫЫЛАР ТАЙАММЫТ СИРДЭРЭ

 

Ону сэргэ, сир-дойду иччилэрэ илэ-бааччы көстөн ааһаллар. Аан Алахчын Хотун икки кыыһын кытта ойуур туох баар олоҕун, көтөрүн-сүүрэрин барытын көрөн-истэн, харыстаан сылдьарын көрөҕүн. Сарсыарда күн сарыалын маҥнайгы утаҕа түһүүтэ, кини намыын ырыата айылҕаны да, киһини да уһугуннарар. Бу дьиҥ айылҕа бэйэтин тыыннаах музыката.

Ону сэргэ, бу сиргэ элбэх ыраас сыдьаайдаах, үрүҥ тыыннаах куттар мусталлар. Ол да иһин буолуо, бу манна хас биирдии мас киһилии кэпсэтэр, сэһэргэһэр кыахтаахтар. Бэл, күндэлэс күн күлүмүрдүү күлэн, түүҥҥү халлаан бачымах сулустар тырымнара тыыннааҕымсыйан, иччилэнэн, сүдүтүйэн көстөллөр. Сата айылҕата тулалыыр эйгэ кырдьык да тыыннаах эйгэ буоларын, киһиэхэ арылхайдык арыйан биллэрэр, көрдөрөр.

Мин санаабар, Киһилээх хайата киһини бүүс-бүтүннүү уларытар сүдү күүстээх буоллаҕына, киһи Сатаҕа сылдьан, кини тыынынан өйө-санаата сайҕанан, үс кута ситимнэнэн айылгыта арыллар, саҥа кут киирэн, киһи айар алгыстанар. Ол курдук Сата киһи кутун-сүрүн бөҕөргөтөр, саҥардар, тупсарар аналлаах.

 

ДҮҤҮР ДУОРААНЫН КЭПСЭЭНИН НОМОХТОРО

 

Ытык сиргэ Сатаҕа икки хоноору элбэҕи биллим-көрдүм. Саха дүҥүрүн сүдү күүһүн өссө биирдэ эппинэн-хааммынан биллим. Дүҥүр тыаһа дуорайдаҕына, кини куйаары кытта ситимниир, былыт саппыт саҕахтарын арыйар, үөһэнэ-аллараан эйгэлэринэн көтүтэр, киһи хаһан да тиийиэ суох курдук дьикти сирдэргэ тиксиһиннэрэр, Айыылардыын алтыһыннарар, иччилэрдиин көрүһүннэрэр, былыргы дьыллар мындааларыгар айаннатар, аата ааттаммат ытык дьону кытта кэпсэтиннэрэр, ааспыт олох омооннорун арыйан көрдөрөр, былыргы үйэлэргэ саспыт номохтору сэһэргиир. Ол да иһин былыр-былыргыттан ойууннар, удаҕаннар дүҥүр сүдүтүн билэн, ытыктаан, тарбахтаахха таарыйтарбакка, туора киһиттэн харыстаан илдьэ сырыттахтара.

Оҕо сылдьан саха былыргытын, кини олоҕун өҥөйөн, өйдөөн-дьүүллээн көрбүт киһи баар ини дии саныырым. Ол баҕам соһуччу туолан соһуйбутум соччо.

Аар Саарын Сата хаһаайына үс төгүл дүҥүрүн охсубутугар, Сата сирин былыргы номохторо харахпар илэ-бааччы, бу баардык көһүннүлэр, биппэр билиннилэр.

Номохтор ис хоһоонноро барыта көрүүлэнии быһыытынан сурукка тиһилиннилэр. Номоххо киирбит дьон аата, номох ис дьиҥэ миэхэ көрдөрбүттэриттэн арыый атын буолуон сөп. Ону билэр буоллаххытына, суруйуҥ, санааҕытын үллэстиҥ. Урут Сата номохторун истэ илик бэйэм, миэхэ хайдах көрдөрбүттэринэн суруйдум.

 

(дүҥүрдээһин бастакы сэһэнэ)

 

XVII үйэ саҕана бу сир эргин араас биис уустара олорон ааспыттар. Билигин кинилэр ааттара умнулла быһыытыйбыт эрээри, сорох биис ууһун удьуорун олоҕо салҕанан күн бүгүнүгэр диэри тыыннаах. Олоҕу кэрэһилээн олорон ааспыттар эбит ааттара ааттаммат ытык дьон. Биир биис ууһун удьуорун тыынын салҕаабыт ытык киһилэринэн буолар эбит Сатат (Хатат) ойуун.

Хоммут үүтээммит оннугар XVII үйэ эргин Сатат (Хатат) ойуун буор сыбахтаах балаҕана турбут. Ойуун Сата сирин иччитэ ааттанан, сирин-дойдутун, дьонун-сэргэтин харыстыыр аналлаах манна олорбут.

Күһүн от-мас хагдарыйан эрдэҕинэ, тымныы тыал тыына биллэн эрдэҕинэ, эбэ уутун долгуна тыалтан арыт күүһүрэн, арыт чуумпуран турдаҕына, биир үтүө ылааҥы күһүҥҥү күҥҥэ Сатат (Хатат) ойуун олорор сиригэр илин диэкиттэн тыын былдьаһан, олох олорор баҕаттан, тулаайах хаалбыт Ньырбакаан (Ньырбачаан) диэн ааттаах кыыс оҕо мас тыынан

устан тиийэн кэлбит. Оччолорго балаҕан хотугулуу илин өттүгэр улахан эбэ устара. Онтон балаҕан соҕуруу өттүгэр хайаттан түһэр күөл нэлэйэрэ. Онон Сатат (Хатат) ойуун арыы сиргэ бүччүм олорбут эбит.

Сатат (Хатат) ойуун кырдьаҕас, кыыһы балаҕаныгар киллэрэр, ириэрэр, кини кэпсээнин истэр уонна улахан удьуор бу сиртэн симэлийэн эрэриттэн хараастан көмөлөһөргө сананар. Сатат (Хатат) ойуун кыыһы балаҕан таһыгар таһаарар, маска сыһыары олордор уонна быанан баайар.

Онтон аптаах, хомуһуннаах дүҥүрүн ылан олох кутун иҥэрэр, олоҕу салгыыр туһугар кутуран барар. Хас түүннээх күн кутурбута биллибэт. Ойуун кутурара күүһүрдэҕин аайытын, кыыс этэ-сиинэ түллэҥнээн арыт уһуутуур, часкыйар, арыт хатаннык хаһыытыыр саҥата иһиллэр. Кыыс өйө умулла-умулла арыт утуйбут курдук буолар, арыт эмискэ уһуктан кэлэн тулатын көрүнэн, туох буола турарын өйдүү сатыыр.

 Сатат (Хатат) ойуун кутурар кэмигэр чугас эргинтэн эбии көмөҕө ойууннаах удаҕаны ыҥырар. Үһүөн кыыс олоҕун кэскилин туһугар кутураллар. Кутуруу кэнниттэн Сатат (Хатат) ойуун балаҕанын иһигэр киирэн, көмүлүөгүн иннигэр сөһүргэстээн олоро түһэр. Бу кэмҥэ били көмөҕө кэлбит ойууннаах удаҕан киирэннэр үлэ бүппүтүн биллэрэллэр, кыыс кэскилэ оҥоһуллубутун этэллэр.

Бу кыыс кэскилэ – бэйэтин удьуора салҕанан барыыта маннык буолбут. Ол туоһутунан буолуохтаах – 13 харыйа силигилээн үүнүүтэ. Бу 13 харыйа мас – олох сүнньүн бэлиэлэрэ. Бу аата кыыс бэйэтин удьуорун кэскилэ быстан-ойдон хаалбакка, хас да үйэлэри уҥуордаан салҕанан, үүнэн-сайдан барыыта. Онтон бу үс ытык дьон кыыһы балаҕаҥҥа киллэрэллэр. Сатат (Хатат) ойуун кыыска маннык диэн этэр: «Сотору кэминэн атын сиртэн биир эр киһи кэлиэҕэ, эйиигин онно биэрэн ыытабын. Төрөөбүт дойдубуттан арааран, атын сиргэ биэрэн ыытан эрэр диэн хоморуйа санаама. Ити барыта эн кэскилиҥ туһугар. Онтон удьуоруҥ кэскилэ тыыннаах хаалбыт туоһутунан бу сиргэ үүнэн тахсар 13 харыйа мас буолуоҕа. Кинилэр кэлэр кэнчээрилэргэ кэпсэл буолан кэскиллэниэхтэрэ, бэлиэ биэрэн биллэриэхтэрэ. Оччоҕо кэнэҕэски ыччатыҥ эйиэхэ махтана саныаҕа, ытыктыы сыһыаннаһыаҕа. Барыта эн дьонуҥ, удьуорун кэлэр кэскилин туһугар. Ону таба өйдүөх тустааххын».

 

МӨҤҮРҮҮР БУХАТЫЫР АНАЛА

(түүҥҥү иккис дүҥүрдээһин кэнниттэн)

 

XIII үйэ эргин бу Сата үүтээнин оннугар сах балаҕан турбут эбит. Бу сах балаҕаҥҥа күүстээх-уохтаах, булчут удьуордаах эмээхсин олорбут. Кини аата Татыына (…тыына) диэн эбит. Бу эмээхсин үйэтин тухары балыктаан, бултаан-алтаан бэйэтин көрүнэр-харанар эбит. Мөҥүрүүр күөлэ оччолорго хайа тэллэҕинэн сирэйдээх, икки өттүнэн кыйа туруору сыыр кытыллардаах киэҥ нэлэмэн күөл эбит. Күөл мууһа балайда тоҥмут кэмэ. Эмээхсин элбэх бөдөҥ соболордоох кыл илимин күөл үрдүнэн соһон, дьиэлээн иһэр. Кырдьаҕас киһи диэтэххэ, хардыыта киэҥин, хаамара сэниэтин, дайбыыра күүстээҕин, элбэх соболоох илими таҥас элээмэтин курдук чэпчэкитик соһорун сөҕө көрдүм.

Уҥуоҕа модьутун-таҕатын, кини улахан көрүҥэ туоһулуур. Ол истэҕинэ, мөҥүрүүр саҥа иһиллэр, ону кытта күөл мууһа дьигиһиҥниир. Онуоха эмээхсин: «Аат-татай оҕолоор, Мөҥүрүүр бухатыырбыт мөҥүрээн эрэр!» - диэн саҥалаах буолла… Онтон эмискэ мин баарбын бэлиэтии көрдө. Онуоха мин киниттэн: «Хайдах бухатыыр уонна мөҥүрүүр диэн өйдүөххэ сөбүй? Оҕус буолбатах дуо?» - диэн ыйытааччы буолбуппар, миигин илиитинэн хайа тэллэҕин диэки мээчик курдук садьыйан кэбистэ… Ол садьыйбытыгар мин ох курдук сурулуу көтөн, хайа тэллэҕэр биирдэ баар буола түһэбин. Онно тиийбитим хайа буорунан турар. Өҥөйөн көрбүтүм: хайам бүүс-бүтүннүү ыккый ойуур, эчи мастара халыҥын, модьутун сөҕө көрөбүн. Онтон болҕойон көрбүтүм, мастар быыстарынан ыллык курдук аһаҕас суол тэлэйэр. Ол устун, арыт түөрт атах да буолларбын,  хайа оройугар таҕыстым. Тахсыбытым хайа үрдүгэр алта кырыылаах бабаарынньа дьиэ турар. Аана аһаҕаһын көрөммүн дьиэҕэ киирдим. Дьиэ ортотугар түөрт атахтаах сандалы турар. Ол сандалы уҥа өттүгэр, уҥа илиитигэр өйөнөн, биир модьу-таҕа көрүҥнээх эр бэрдэ олорор. Илин диэки көмүлүөк оһох күлүбүрэччи умайар. Дьиэни эргийэ түннүк омоонноро баалларынан сырдык киирэр. Болҕойон көрбүтүм, киһим хаҥас хараҕа улахан, уҥа хараҕа кыараҕас эбит, баттаҕа ыас хара, санныгар диэри намылыйан түспүт, төбөтүн оройунан саастаах. Миигин көрөөт: «Мин Мөҥүрүүр бухатыыр буолабын, мөҥүрээн иһитиннэрэбин дуо?» -диэтэ уонна таһырдьа ойон таҕыста. Мин кэнниттэн батыһан таҕыстым. Дьэ киһим киһи дөйүөх курдук мөҥүрээбэт дуо! Икки илиитин үөһэ даллатан баран, салгыны дириҥник эҕирийээт мөҥүрээн киирэн барда. Ол мөҥүрээбитигэр тула баар мастар хонуу отун курдук имиллэ-иэҕиллэ, хаачыгырыы-хаадьыгыныы хамсаан бардылар, сир барахсан өрүтэ түллэҥнээн дьигиһийэн ылла, салгын сатараата. Мин мөҥүрүүрүн тулуйбакка икки илиибинэн кулгаахпын саптан: «Тохтоо, бүт, түксү!» - диэн хаһыытыы сатаатым да, киһим истибэтэ. Бэйэтэ бүтэр кэмигэр бүттэ, тохтоото. Кини мөҥүрээтэҕинэ, мөҥүрүүр саҥата хас эмит сири уҥуордаан, нөҥүөлээн иһиллэр эбит.

Онтон арыый уоскуйбутум, тыын ылбытым кэннэ, Мөҥүрүүр бухатыыр тоҕо мөҥүрүүрүн эттэ: «Мин бу курдук мөҥүрээммин туораттан кэлэр дьону чугаһаппаппын. Оннук бу сирбин-уоппун көрөр-харайар аналлаах бухатыыр буолан төрөөбүтүм. Ол курдук, бэл, сүүһүнэн ахсааннаах боотурдары охтортоон турабын. Мөҥүрүүр саҥам улахан сэрэтии бэлиэтэ. Өлбүтүм да кэннэ мөҥүрүүр саҥам дорҕооно ой дуораана буолан, бар дьоммун алдьархай ааҥныырыттан харыстыа, сэрэтиэ буоллаҕа»…

Онтон эмиэ Мөҥүрүүр күөлүм аттыгар били эмээхсиммэр баар буолан хааллым. Онуоха эмээхсиним маннык дии тоһуйда: «Дьэ, итэҕэй-итэҕэйимэ, ити дьиҥнээх Мөҥүрүүр бухатыыр. Кини олорбут сиригэр кэнэҕэһин кэнэҕэс улахан баараҕай мас үүнэн туруоҕа, онно кини олорон ааспыт олоҕун бэлиэтэ баар буолуоҕа. Итэҕэйбэт буоллаххына, Мөҥүрүүр хайа оройугар тахсаҥҥын көрөөр. Бу Сата сиригэр дьикти мастар үүнэр буолуохтара. Онно хас эмэ үйэҕэ олорбут сүдү дьон олохторо, ааттара ааттаммат ытык дьон, кинилэр куттара иҥэн туруохтара. Ол курдук ырыанан арчылаабыт кыыс маһа, уо.д.а. барыта кэмигэр арыллыахтара».

 

(үһүс дүҥүрдээһин кэмигэр)

 

Үүтээним иһигэр олордохпуна аан бастаан улахан сүүнэ хотой кэлэн, халыҥ түүлээх саҕынньах таҥастаах былыргы саха дьахтарыгар кубулуйда.

Кини аата Хотой Айыы диэн. Болҕойон көрдөххө эмиэ аҥара эр киһи курдук. Кини үүтээҥҥэ киирэн ала чуо миэхэ хааман кэлэн, сып-сытыы харахтарынан тобулу көрөн, икки хонноҕум анныттан ылан, үөһэ халлаан диэки көтүтэн таһаарда. Эчи, салгыны хайытар тыаһа куп-куугунас. Ханнык эрэ хайа оройугар аҕалла. Мин көтүү дохсунун тулуйбакка, сэниэм эстэн нукааран сыттым, тыын ыллым. Ол сытан көрдөхпүнэ, онтон-мантан көтөр да кыыл буолан, харамай да буолан, илэ да бэйэлэринэн 19 дүҥүрдээх аата ааттаммат ытык дьон – ойууттар уонна удаҕаттар көтөн кэлэн муһуннулар. Кинилэр улахан кутаа уот отуннулар. Ол уокка миигин туруордулар. Мин бу уот итии суоһуттан дьулайан, үүтээҥҥэ хаалбыт дьоммуттан биир киһини көмөҕө ыҥырдым. Ол курдук кутаа уот иһигэр тураммын көрдөхпүнэ, сиртэн улахан эргимтэ быһыылаах күүстээх эниэргийэ сардаҥата тахсан үөһэ диэки курулаата, онтон түөрт сири холбуур улахан ситим түстэ. Онуоха төрдүс сир саҥа аһыллыахтааҕын дуу, аһыллар кэмэ чугаһаабытын дуу туһунан уруйдаан-айхаллаан кэпсэтэр тылларын иһиттим… Ону сэргэ, сай ортото саҥа күүстээх эниэргийэ түһүүтүгэр улахан алгыс оҥоһуллуохтааҕын биллим… Онтон салгыы Сата ытык сирин тулатыгар баар 19 аата ааттаммат ытыккырдьаҕастар үс үйэ буола-буола бары мустаннар, хатыҥ чараҥ суугунаан сипсиэрэр, тыал көҥүл күүлэйдиир, уйаланар Ойуун хайатын оройугар үөһэттэн үөтүүлээх, алларааттан анатыылаах, Орто дойдуну харыстыыр аналлаах, сүдү кут иҥмит дүҥүрүн уһааран таһаараннар, аналлаах киһиэхэ туттаралларын көрдүм (бу киһи бэйэтэ билэр). Ол дүҥүр Орто дойду олоҕун тутар аналлаах. Онуоха бу киһилэрин этин-сиинин кутаа уокка уһааран, саҥа эттээн-сииннээн биэрэллэр, сир уонна куйаар ситимиттэн саҥа куту ылан угаллар эбит. Онуоха бу аата ааттаммат 19 ытык кырдьаҕас бары дүҥүргэ охсон улахан үлэни оҥороллор эбит.

 

 

Үһүс күммэр, өрөбүл күн утуйан тураат, Мөҥүрүүр күөлүн үрдүгэр күн тахсыытын көрө бардым. Күн саҥа күөрэйэн тахсан эрэрэ. Онуоха икки илиибин күн диэки уунан, мичээрдии, уруйдуу-айхаллыы көрүстүм. Ол турдахпына, күнүм Маҥан Моҕол ураһаҕа кубулуйда уонна Күн урдуһун дьоно буолабыт диэн кэпсээн барда.

Бу Күн урдуһун дьоно Күн Таҥаралаах, Күҥҥэ сүгүрүйэр, Күн бэлиэлээх омук бииһин ууһа эбиттэр. Кинилэр Маҥан Моҕол ураһалара күн аҕыс утаҕын кэриэтэ аҕыс мастан тутуллан турар. Ураһаларын ааныгар Күн бэлиэтэ мөлбөйөн ойууламмыт. Онтон Күн урдуһун дьонун таҥастарыгар түөстэрин диэкинэн эмиэ Күн бэлиэлээхтэр. Кинилэр томороон тымныы кыһын ааһыыта, күн уһуур кэмигэр Күн ыһыаҕын ыһан оһуокайдыыллар, күн үҥкүүтүн үҥкүүлүүллэр эбит. Ону миэхэ көрдөрбүттэриттэн иһим иһигэр махтанан, үөрэ санаатым.

Сата сиригэр араас үйэ кэмигэр аата ааттаммат аарыма кырдьаҕастар, сүдү дьон төрөөн-үөскээн олорон ааспыттара уос номоҕо буолан күн бүгүнүгэр диэри тыыннара тыыннаах.

Онон, Ньурба улууһун Сата сиригэр сүгүрүйэ, ытыктыы барартан куттанымаҥ. 19 аата ааттаммат ытык кырдьаҕастар бу Сата сирин харыстаан туралларын умнубакка, Сата си-

рин ытык хайаларыгар ис сүрэхтэн махтанан, дьиҥ тапталынан сүгүрүйдэххэ, күүскүтүгэр күүс, санааҕытыгар санаа эбиллэн, өйгүт сытыыланан, көхсүгүт кэҥээн, дууһаҕыт чэпчээн, эккит-сииҥҥит чэбдигирэн, уларыйан барыаххыт.     

                           

 АЙТЫЫНА,