Улуу бөлүһүөкпүт Өксөкүлээх оҕонньор “Ойуун түүлүгэр” түүйбүтүнүү, кыра омук син биир хаһан эмэ да буоллар суураллыа эрээри, Орто дойдуга үрүҥ тыыммытын уһата түһэргэ аан дойду ааттаахтарын кытары атах тэпсэн олорор таһымҥа тиийиэхтээхпит. Өйбүтүн тобулуох, ыырбытын кэҥэтиэх тустаахпыт.
Ол туһунан “Аартык.ру” бүгүн “Якутская алмазная компания” (YDC) ХЭТ генеральнай дириэктэрин Александр МАКСИМОВЫ кытары кэпсэтэр.
“Якутская алмазная компания” ХЭТ 2007 сыллаахха тэриллибитэ. Алмаас кырыылыыр, ювелирннай киэргэллэри оҥорор. Россия регионнарыгар, Кытайга, Казахстаҥҥа бородууксуйатын батарар ситимнээх. Арабскай Эмиракка, Израильга бэрэстэбиитэлистибэлээх. Сүүстэн тахса үлэһиттээх. Биэс сыл иһигэр Саха сирин биэс бөдөҥ нолуок төлөөччүлэрин ахсааныгар киирдэ.
- Александр Васильевич, сахалар алмаас бизнеһигэр ситиһиилээхтик киирсэн эрэллэриттэн киһи астынар. Бастатан туран, алмаас диэн улахан улуу омуктар баһылыыр эргиэннэрэ эбээт. Онно мөлүйүөн аҥаарын да кыайбат ахсааннаах омук дьоно ылсар-бэрсэр кыахтаммыттара – улахан ситиһии. Урут, ыырбыт күннээҕи туттар тэрили, малы-салы таһыы-аҕалыы-атыылааһын эрэ буоллаҕа. Алмаас бизнеһин уратыта тугуй?
- Уратыта диэн хабаана улаханыгар сытара буолуо. Уонна манна киирдиҥ да, булгуччу чорбос гына түһүөҥ диэн ким да мэктиэлээбэт. Барыта бэйэҕиттэн тутулуктаах. Ханнык баҕарар бизнескэ киһиэхэ барытыгар суол аһаҕас эрээри, салаатыттан көрөн син биир кэккэ ыарахаттардаах буолар. Бастатан туран, улахан бизнескэ киирэргэр чопчу сыаллаах-соруктаах буолуохтааххын. Ол соруккун толороргор булгуруйбат санаа, дьаныардаах дьулуур ирдэнэр. Сорохтор биирдэ муннуга бэрдэрдилэр да, чаҕыйан хаалаллар. Санааҥ күүстээх буолуохтаах.
- Алмаас бизнеһин саамай барыстаах өттүн атын омуктар баһылаан олороллор. Олор көҥөммөттөр дуо?
- Аан дойду ырыынага үллэһиллэн турар. Ханнык баҕарар бизнескэ киирэр буоллаххына, ким эрэ миэстэтигэр дураһыйаҕын. Кураанах, туга да суох кэллэххинэ ким да эн диэки хайыһан көрүө да суоҕа. Ол иһин бэйэҥ ырыынакка интэриэһиргэтэр этиилээх, хаачыстыбалаах бородууксуйалаах, тиһигин быспат тулхадыйбат балаһыанньалаах буолуохтааххын. Эппит тылгар турар, ырыынак ирдэбилин сиэрин-туомун, үгэһин чиэһинэйдик тутуһар, итэҕэтэр буоллаххына эрэ эйигин кытары үлэлиэхтэрэ. “Оо, бу саха барахсан кэллэ ээ!” - диэн ким да ытыһын үрдүгэр түһэрэн ылбат. Бастаан кэтээн-манаан, тургутан, үөрэтэн көрөллөр, үлэлиэн сөптөөх эрэ диэтэхтэринэ кэпсэтиигэ тахсаллар.
- “Россия пааспара - бизнескэ мэһэй” диэн этээччилэр. Ол хайдаҕый?
- Оннук баар. Россияннары наһаа кэтэспэттэр. Ол эрээри ким да кими да үүрбэт, сол тэҥэ ким да кимиэхэ да үөрбэт.
- Эн тэрилтэҥ үлэтин кыраныысса таһыгар бастаан саҕалаатаҕа.
- Алмаас кырыылаан баран кыраныысса таһыгар таһааран кууһунан батарарбыт. Онтон атахпытыгар туран баран, Дьокуускайга ювелирнай сыах аспыппыт, билигин туспа собуот тута сылдьабыт. Сэтинньигэ үлэҕэ киириэхтээх. Кырыылаабыт тааспытын көмүс киэргэлгэ кубулутан батарабыт.
- Соторутааҕыта “Туймаада Даймонд” ААО - сахаларга аан бастаан алмааһы кырыылыыр салааҕа суолу аспыт хампаанньа акциятын хонтуруоллуур пакетын атыыластыгыт. Хампаанньа аата-суола хаалыа дуо?
- Бренд курдук хаалларар санаалаахпыт. Инвестиция уган сайыннарыахпыт.
- “Золото Якутии” АОну интэриэһиргиир диэбиттэрэ...
- Интэриэһиргии сылдьыбыппыт. “Золото Якутии” аата-суола Россияҕа биллэр бренд. Дириҥ историялаах тэрилтэ буоллаҕа. Билигин Арбитражнай суут быһаарыытынан, “Золото Якутии” туругун кэтээн көрөллөр.
- Моҥкуруутунан биллэрбэтэхтэрэ дуо?
- Суох. Илик.
- Толору түһүмэх буоларын курдук, аны алмаас хостуурга интэриэскит суох дуо?
- Баҕа баар, ол эрээри барыта үптэн-харчыттан тутулуктаах. Бириэмэ көрдөрүө.
- Политикаҕа киирсэр санааҥ суох дуо? Партиялар бэйэлэрин кэккэлэригэр ыҥырбаттар?
- Суох. Ыҥырбаттар да, сыҥаламмаппын даҕаны. Политик политиканан, бизнесмен бизнеһинэн дьарыктаныахтаах.
- Бизнестэн политикаҕа киирбит холобурдар элбэхтэр. Холобур, Михаил Прохоров...
- ...Михаил Ходорковскай...
- ...Афанасий Максимов...
- Итиччэ айылаах “чаҕылхай холобурдар” баалларын кэннэ?
- Афанасий Николаевичтыын аймахтыы буолбатаххыт дуо?
- Суох. Урут эмиэ наар ыйыталлар этэ... Ол гынан баран, мин Мэҥэбин, кини – Таатта, өрүспүт биир – Амма. Баҕар, ханан эмэ эргийэн, өбүгэлэрбит биир хааннана сылдьыбыттара буолуо.
- Александр Васильевич, урут “Туймаада Даймонд”, “Эпл Даймонд” хампаанньаларга үлэлии сылдьыбыт буолуохтааххын?
- Оннук. Биир күн уһуктан тураат алмаас ырыынагар киирбит киһи буолбатахпын. Ырыынак иһин-таһын үөрэтэн, билсии-сибээс олохтоон баран туспа дьыала тэриммитим. Ыраахтан көрөн билбиккинээҕэр тутан-хабан, сороҕор алҕаһаан да билбитиҥ ордук көдьүүстээх буолар.
- Төһө алҕаһаабыккыный?
- Атын киһи алҕаһар үөрэнэр ордук дииллэр даҕаны, син биир бэйэҥ кэтилиннэххинэ, үктэннэххинэ эрэ туохха эрэ үөрэнэр быһыылааххын. Биир өттүнэн, бэйэҥ алҕаһыҥ атын киһи алҕаһынааҕар түргэнник өйгүн булларар. Алҕас таҕыстаҕына даҕаны, онтон толлон, санааҕын кэҕиннэрэр сыыһа. Уопут син биир уопут. Үөрэх син биир үөрэх. Инниҥ диэки баран иһиэхтээххин.
...Киһиэхэ итэҕэл улахан оруоллаах дии саныыбын. Сахалар итэҕэлэ суох омук буолбатахпыт. Бэйэбит үҥэр-сүктэр Айыылаахпыт, Таҥаралаахпыт. Онон биир сүрүн күүһү миэхэ итэҕэлим биэрэр дии саныыбын. Сир, халлаан алгыһа суох туох да табыллыбата буолуохтаах.
- Бизнес чуолкай былааннаах буолуохтаах. Ол эрээри арай, былааннаабытыҥ туолбатын, оччоҕо?
- Бизнескэ хас да былаан баар буолуохтаах. Хайдах быһыылаахтык дьыала хайыстаҕына ханнык түмүгү күүтэргин, ол түмүгү хайдах туттаргын барытын суоттуохтааххын. Биир сүрүн былааны - дьыала табыллыбатаҕына, хайдах орускуоккун оһорунаргын эрдэттэн эмиэ былаанныахтааххын. Үлүбээй, харса-хабыра суох төбөҥ оройунан түстэххинэ сүнньүгүн тоһутуоххун сөп.
- Саҥа уһулуччу кытаанах алмаас көһүннэ диэн эттилэр. Эн санааҥ?
- Тутан-хабан, кырыылаан-аалан көрөр киһи тугу эмэ этиэх этэ. Билиҥҥитэ туохха туттуллуоҕун да билбэппин.
- Аан дойду үбүн кризиһигэр алмаас ырыынага оҕустарбыта. Билигин балаһыанньа хайдаҕый?
- Сыана түспэккэ биир кэм турар. Алмаас атыыланар кээмэйэ улаатан эрэр. Үгэс курдук, сэтинньиттэн саҕалаан ырыынакка “тиллии” саҕаланааччы. Саҥа Дьыл, Ороһооспо бырааһынньыктарыттан саҕалаан киэргэл-туһах бэрсии кэмэ саҕаланар. Дьон сайылыктарыттан кыстыкка киирэллэр, үлэлэригэр-хамнастарыгар төннөллөр, онон күннээҕи олох-дьаһах көстүүтэ – киэргэнии-симэнии кэмэ кэлэр.
- АЛРОСА АК шахталарыгар кэккэ күннэргэ икки саахал таҕыста. Сырье биэрэр кээмэйигэр ити араллаан охсуо суоҕа дуо?
- Хампаанньа сырьетун кэмигэр, олохтоммут сыананан, төһө көрдүүргүнэн атыылыы олорор. Сырьенан хааччыйыыга туох да мэһэй суох.
- “АЛРОСАны” приватизациялааһыны туох дии саныыгын?
- “АЛРОСА” атыыланар боппуруоһа хаһан эмэ да буоллар күөрэйиэхтээх этэ. Билигин итиннэ биир кыһалҕа баар – сыана. Төһөнөн элбэххэ барар да, соччонон республика барыһырар.
- Саха сиригэр ньиэп уонна гаас промышленноһыгар алмаастааҕар элбэх харчы эргийэр буолла. Ол гынан баран, итиннэ олохтоох хампаанньалар суохтар да диэххэ сөп.
- Республикаҕа гаастаах, ньиэптээх сирдэр билигин да элбэхтэр. Улахан саппаастаах сирдэри, биллэн турар, федераллар бэйэлэрэ дьаһайаллар. Ол гынан баран, орто, кыра саппаастаах сирдэри олохтоох хампаанньалар атыылаһан, ньиэп-гаас ырыынагар киирсиэхтэрин сөп буоллаҕа дии. Ол тоҕо сатаммат буолуой, сыал-сорук туруорунуохха эрэ наада. “Сиэтилэр-аһаатылар” диэн ытана сылдьыбакка, саҥаттан дьаһанан киирсэн иһиэхтэххпит.
- Сир баайын хостуу кэлбит тэрилтэлэр “социальнай эппиэтинэстэрин” туһунан кэпсэттэххэ....
- Билигин, манна үлэлии сылдьар тэрилтэлэр атын региоҥҥа регистрациялаахтар. Регистрацияламмыт сирдэригэр улахан барыһы киллэрэллэр. Саха сиригэр хамнастан тутуллар эрэ нолуок хаалар. 90-с сылларга хас биирдии кэлии тэрилтэ республикаҕа регистрациялаах самалык тэрилтэ аһара. Уонна Саха сиригэр ыытар үлэтин-хамнаһын барытын ол “дочка” нөҥүө оҥороро. Инньэ гынан эргитэр үбүттэн, барыһыттан олохтоох бюджеккэ эмиэ нолуок төлүүрэ. Итинник балаһыанньа төннөрө эбитэ буоллар, биһиги сырье эрэ биэрэр “былчархай” оруолуттан тахсыах этибит. Кэм баайбытыттан барыһырыах этибит буоллаҕа.
Бизнес, үлэлиир сиригэр булгуччу – социальнай эппиэтинэстээх буолуохтаах.
- Оттон эһиги тэрилтэҕит дьоҥҥо төһө көмөлөһөр?
- Көмөлөһөбүт. Кыамматтарга-түгэммэттэргэ, тулаайахтарга ону таһынан республикаҕа ыытыллар улахан тэрээһиннэргэ спонсордыыбыт.
- Үлэһиттэриҥ бары олохтоох дьон? Төһө киһи үлэлиирий?
- 140-ча үлэһиттээхпит. Биллэн турар, бары олохтоох дьоммут, үксүлэрэ ыччаттар. Аныгы көрүүлээх, саҥаҕа түргэнник үөрэнэр, талаһар ыччат баар буолбута киһини улаханнык үөрдэр. Ырыынак - биир миэстэҕэ турбат, өрүү уларыйа турар. Ол тэтимин кытары тэҥҥэ хамсаан, уларыйан иһиэххин наада. Дьэ, итиннэ ыччат эрчимэ, түргэн-тарҕан толкуйа олус барсар.
- Биир өттүнэн, “саха – гуманитарнай омук, ырыаҕа, үҥкүүгэ эрэ ситиһиилэнэр кыахтаах” диэн этэ сатыыллар.
- Ырыаҕа, үҥкүүгэ күүстээхпит. Ол үчүгэй. Суот, атыы-эргиэн, саҥа технологиялары айыыга – өркөн өйдөөхтөр эмиэ бааллар. Саха - өйүн кичэйэн, кыһаллан сөпкө туһаннаҕына ханнык баҕарар эйгэҕэ ситиһиилэниэн сөп. Кыраныысса таһыгар IT технологияларынан дьарыктанар, ситиһиилээх финансистар, кыахтаах саха эргиэмсиктэрэ бааллар. Онон, “гуманитарнай үһүбүт” диэн биир эрэ эйгэҕэ хааччахтаныа суохтаахпыт. Иккиһинэн үлэлиир, хабар ыырбытын кэҥэтиэхпитин наада. Регион таһымыттан тахсан, Россияҕа, аан дойду ырыынагар ылсар-бэрсэр, тэҥҥэ үлэлэһэр сибээс олохтуохха наада. Олох сайдан иһэр. Биһиги эмиэ аан дойду олоҕун кытары тэҥҥэ сайдан иһиэхтээхпит.
Харчы диэн харчы эрэ... Национальнай элитэ - норуотун, бар дьонун-сэргэтин туһугар ис сүрэхтэн кыһаллар, өйүнэн-санаатынан киниэхэ бэриниилээх, идиэйэ тула түмэр кыахтаах, сааһылаан, тиэрдэн биэрэр талааннаах дьон араҥата баар буолуохтаах. Общественность сыала-соруга – национальнай элитэни үөскэтии буолуохтаах.
- Аҕыйах хонугунан идэтийбит үлэҕит бырааһынньыга бэлиэтэнэр. Биир идэлээхтэргэр тугу баҕарыаҥ этэй?
- Алмаас кырыылааччыларын, көмүс уустарын барыларын идэтийбит үлэбит күнүнэн ис сүрэхтэн эҕэрдэлиэхпин баҕарабын. Саха итэҕэлигэр УУС, бэл, ойуунтан үрдүк таһымҥа турар киһи буоллаҕа. Онон даҕаны сиэттэрдэххэ, биһиги норуот ууһу улаханнык ытыктыыра көстөр. Кэнники кэмҥэ уус идэтин арааһа кэҥээтэ, күндү таастары аҕыс араас кустугунан күлүмүрдэтэр уустар баар буоллулар. Бу – олохпут сайдыбытын туоһута. Саха киһитэ саҥаҕа этэ-хаана аһаҕас, сонуну түргэнник ылынар. Онон олоҕу кытары тэҥҥэ сайдан, ыарахаттартан чаҕыйбакка, аан дойду сорҕотун быһыытынан бэйэбитин билинэн, ааттаахтары кытары тэҥҥэ кэпсэтэр, үлэлэһэр таһымҥа тахсыахха диэн дьоммун ыҥырабын.
Кэпсэттэ Туйаара НУТЧИНА,
Аартык.ру.
Комментарии