Артыыс киһи көрөөччүнү тардар күүстээх буолуохтаах. Ити айар үлэһиккэ барытыгар сыһыаннаах. Ким да баардылаабат буоллаҕына - сыҥаланар туһата суох. Айар суол-иис ураты буочардааҕа, кырдьыга, көнө сүнньүлээҕэ хаһан баҕарар көрөөччүгэ сыаналанар.
Лэгэнтэй. Арааһа, сахалыы тыыннаах кэлиҥҥи көлүөнэ ырыаһыттартан киһини сэҥээрдэр, хайдах эрэ элбэҕи кэтэһиннэрэр ырыаһыт кини быһыылаах. Характердаах. Ол баар. Дьаныардаах. Көстөр. Харизмалаах. Харахха быраҕыллар. Бэйэтигэр эрэллээх. Тыла-өһө чобуо. Субу билигин тугу эрэ тутуо, туохха эрэ тайана үктэниэ диэн киһи кинини кэтэһэр.
Лэгэнтэй “икки сыл кэнсиэртээбэтим” диир, ол кэмҥэ мунньубутун-тараабытын бу ый 29-гар дьон дьүүлүгэр таһаарыахтаах. “Отонноох” диир.
- Арыый халлаантан түстүм... Тулалыыр эйгэм хайдаҕын, үөрүүтүн-хомолтотун, үрүҥүн-харатын балайда сэрэйдим дии саныыбын. Урут, киһи сүрэҕинэн-быарынан дьиҥнээхтик курдат аһарбатаҕын даҕаны, суруйан кэбиһиэн сөп этэ. Бу билиҥҥи турукпар, толкуйбар, таһыммар тирэнэн айбыппын этээри соруннум. Уруккубунааҕар толкуйум олохтоох буолла дии саныыбын.
- Аны биэс сылынан билигин эппиккин утаран туруоҥ суоҕа дуо?
- ...Буолуон сөп. Көрөөччүҥ даҕаны ирдэбилэ уларыйыан сөп, бу киһи саҥалыы көстүөн баҕаран туруо дии.
- Көрөөччүгэ сөп түбэһэн уларыйаҕын?
- “Сөп түбэһэн” диэн буолбатах. Кэм-кэрдии аастаҕын аайы киһи толкуйа уларыйар. Толкуй уларыйдаҕына этииҥ эмиэ уларыйар. Бу кэмҥэ, бу турукка мин тугу этиэхпин баҕарарбын этэбин. Миигин кытары сөпсөһүөхтэрэ даҕаны, сөпсөһүө да суохтарын син.
- Ким эйигин кытары сөпсөһөрүй? Саастарынан ыллахха...
- Араас буолар. Олох эдэрдэр даҕаны (толкуйдара ыраата барбыт дьон) сөбүлэһэллэрэ буолуо. Оннук дьон баар буоллулар. Бэйэбин да ылан көрдөхпүнэ, мин бэйэм сааспыттан олох иһирдьэ толкуйдуубун дии саныыбын. Тоҕо диэтэххэ суолбун бэйэм солонобун. Төрөппүттэр бэлэмнэригэр сылдьар киһи, хайдах да эргит өйө сымсах буолар.
- Өй - кыһалҕаттан кэлэр диигин?
- Киһи кыһалҕаны билэн улааттаҕына өйө хойдор. Уонна олох элбэх араас өттүн билбит аҕа саастаах дьону кытары алтыһыахха наада. Үктэниэхтээххэр да үктэммэккэ, эбэтэр үктэнэн да баран өрүһүнэргэ ол дьонтон ылбыт информацияҥ көмөлөөх буолар. Кими да кытта алтыспакка, бэйэтигэр эрэ бүгэн сылдьар киһи, кырдьык, ыыра кыараҕас буолар.
- Олоххор сүбэһиттэрдээххин дуо?
- Бааллар. Ордук айар үлэбэр элбэхтэр. Күннэтэ “ону гын, маны оҥор” диэн сүбэлээбэтэллэр даҕаны, бэйэм туораттан көрөн сыаналыыр дьонноохпун. Олохторугар тугу эрэ ситиспит, омуктарыгар тугу эрэ туһалаабыт дьон диэтэхпинэ, бэйэм да кинилэргэ сыстаммын кинилэртэн үөрэниэхпин сөп.
- Эн эстраднай ырыаһыт буоллаҕыҥ. Ол гынан баран поп-музыка түһүлгэтиттэн ураты “Табык” рок-фестивальга “Суор” диэн ырыанан кыттан тураҕын. Тоҕо?
- Рок-музыкаҕа мин бэйэм турукпун ордук көрдөрөбүн дии саныыбын.
- Рок-музыканы толоруу сааһынан хаарчахтаах дии саныыгын дуо? Эдэр, күүрээннээх, “сыгынньах ньиэрбэлээх” эрдэххэ эрэ рогу ыллыахха, айыахха сөп. 50-60 саастаах рок-музыканнар “дьиэтийэн” хаалаллар.
- Мин инньэ дии санаабаппын. Кинилэр оҥорбуттара хаһан да кырдьыбат ээ. Иһиттэх аайы суолтата саҥаттан саҥатык көстөн иһэр. “Битлз”, “Чолбон”, “Айтал”... Кинилэр оҥорбут үлэлэрэ – хаһан да эргэрбэт.
- Фонограмманан ыллыыр этиҥ. Кэлин “тыыннаах доҕуһуол” диир буолбуккун. Тоҕо?
- Хаачыстыбаҕа охто сатыыбын. Ол хаачыстыба 80-с 90-с сылларга диэри кэлэн барбыт быһыылаах. Тыыннаахтыы эт куолаһынан ыллыыр быдан ыарахан. Таппытыҥ-таппатаҕыҥ барыта субу көстөн турар. Таһаарар дорҕоонуҥ, тыаһыҥ көрөөччү сүнньүн үүтүнэн дьырылаан түһэн саас-сааһынан тарҕанан бардаҕына, өссө хараҕын уутун ыган таһаардаҕына – таппытыҥ субу көстөр. Оннук турукка киһини киллэрэргэ дьиҥнээхтик сүрэххин аһан туран, иэйэн-куойан ыллыахха наада. Оттон өлөн туран эрэн оонньообут буоллаххына – “пахыый, бу киһи таппата” диэн буолар. Барыта көстөр.
Аны, тыыннаах доҕуһуолга ырыа хас сырыы аайы атыннык, хатыламматтык ылланар. Оттон фонограммаҕа ол табыллыбат. Хайдах уһуллубутун курдук булгуруйбакка сүүстэ хатыланар. Киһини хаарчахтаан кэбиһэр. Фонограмманан ыллыыр ырыаһыттар музыкаҕа эрэ сигэнэн тураллар. Дууһаларын эппэттэр.
- “Фонограмманан ыллыыр ырыаһыт эрдэ көрөөччүтүн сэрэтиэхтээх” диэн сокуон барылын Госдумаҕа киллэрэ сатыыллар.
- Фонограмманы утары охсуһуохха диэн ыҥырбаппын. Мин бэйэм эмиэ тутта, ыллыы сылдьыбыт киһи буоллаҕым. Фонограмма шоу биир булугуччулаах элеменэ курдук буолан хаалла. Ити барыта сайдыылаах омуктартан кэлэр. Ону батыһабыт. Ол гынан баран, ханнык да кэмҥэ тыыннаах музыка син биир ордук сыаналаммыта, сыаналанар, сыаналаныа да турдаҕа. Мин икки өттүгэр үлэлээбит киһи буолан итини этэбин, дьиҥнээҕин ордорбут киһи быһыытынан.
-“ Хабарҕаҕа турбут” ырыалар бааллар дуу?
- Кистээбэппин - бааллар. Көрөөччү көрдөһөр буоллаҕына, ыллыыбын.
- Айар ымыыта эйиэхэ хантан кэлэрий: айылҕа, кэрэ кыыс, дуолан эр киһи, туох эрэ буолбута...
- Киһи бастаан оннук толкуйдуоҕун сөп. Түннүгүнэн көрдүҥ – хаар түһэ турар. Бастакы хаар туһунан суруйаҕын. Кыраһыабай кыыһы көрдүҥ уонна кининэн сирэйдээн саха кыыһын дуу, ол кыыһы дуу хоһуйан суруйан таһаарыахха сөп. Күүспүнэн күүһүлээн туран суруйбут ырыаларым эмиэ бааллар...Оттон билигин тугу эмэ, кими эмэ көрөн баран, хас да кэм ааспытын кэннэ, атын-атын событиелары холбоон, буһаран баран, ол кэнниттэн кэлбит толкуйгун таһаараҕын. Оннук айымньы ордук үйэлээх буолар. Оттон субу көрдүҥ – субу таһаардыҥ – умнан кэбистиҥ...
- “Хайа сахата”, “алаас сахата”, “сыһыы сахата”....
- Мин итини өйбүттэн ылан айбатаҕым ээ. Биһи диэки кыра оҕону хайҕаатахтарына, киһиргэттэхтэринэ, эбэтэр кыахтаах, этигэр-хааныгар күүстээх киһини: “Ок-сиэ! Эр бэрдэ хайа сахата!” дииллэрэ. Эбэтэр: “Хайа да буолан туруоҕун холоонноох!” – диэн.
...Дьааҥыга култуура начальнига Виктор Павлович Стручков диэн баар. Кини маннык этэрэ: “Олоҥхоҕо бухатыырдар охсуһаллар: хара тыаны барчалыыллар, алаас-сыһыы хара буора тахсыар диэри сир ийэни түҥнэритэ үктүүллэр, онтон аҕыс салаалаах арҕастаах Дьааҥы хайаларыгар тахсаллар диэн. Бу - барыта дьон олорор сирдэрэ ааттанар. Ол аата "үс саха төрүөн" инниттэн бу сиргэ дьон олорбут эбит. Тыаҕа, алааска, хайаҕа даҕаны киһи олорбут. Ким билиэ баарай: баҕар, саха Дьааҥыттан түспүтэ буолуо, эбэтэр мантан баран хайаҕа таҕыстаҕа...”. Наука өттүнэн бигэргэтиллибэтэх сабаҕалааһын эрээри, туһугар дьикти санаа.
Мин ийэбинэн эбээн хааннаахпын. Тоҥуспун кистээн “саха буола сатаан” хайа сахатабын дэммэтэҕим. Кистээбитим буоллар, ыллыы да сатыам суоҕа этэ. Мин ыллыырбар, хоһооммор, хамсаныыбар, көрөрбөр-истэрбэр тоҥуһум биллэ сылдьар...
- ...Мин саныахпар, ити эйиэхэ сүүйүүлээх. Омук-омук олоҕу анаарыыта, көрүүтэ уратылаах. Оччотугар эн хас да хааннаах киһи олоҕу ылынар кээмэйиҥ кэҥээн биэрэр. Хас да өттүттэн көрүөххүн сөп.
- Аҕабынан – хотугу сахаларбыт. Мин саныахпар, хоту сахаларын – хайа сахалара диэн этиэххэ сөп. Итиннэ киһи өһүргэнэрэ-хайыыра суох.
- Ухханнааххын (эмоциональность) – ити артыыска итэҕэс диир олуона.
- Эбээним киирэр буоллаҕа (мичээрдиир).
- Кириитикэни төһө ылынаҕын? Өһүргэнэн тураҕын дуу?
- Мин түргэнник өһүргэнэбин, соннук түргэнник ыытабын. Үйэ саас тухары өс саас тута сырыттахпына, өлөр өлүүбэр барыларын кытары өстөһөрбөр тиийэбин. Үргүлдьү аһардан иһиэххэ наада. Оччоҕо алдьаныахтаах да ньиэрбэҥ сиэммэт, олоруохтаах да олоҕуҥ огдолуйбат. Өһүргэннэхпинэ тута этэн-тыынан таһааран кэбиһэбин. Ону уйуохтарын, бэйэлэрэ тэйитиэ суохтарын наада... Кириитикэни ылынабын. Баҕар, эмиэ бастаан өһүргэниэм, онтон кэлин уоскуйан толкуйдаан көрөн баран ылыныам.
- Кимтэн сүр баттатаҕыный?
- Саастаах дьонтон сүр баттатыахпын сөп. Тымныы баҕайы харахтаах кырдьаҕастар баар буолааччылар. Саҥабын кыана туттунан, толкуйдуу-толкуйдуу саҥарыахпын сөп – ол сүр баттатыы диэн буоллаҕа.
- Эдэр ырыаһыттартан кими талааннаах, ыраата барыахтарын сөп диэн көрөҕүн?
- Учууталбыт Аркадий Михайлович Алексеев үөрэнээччилэригэр наар этэр "мин 10 эрэ %-нын биэрэбин, онтон 90 %-на бэйэҕититтэн тутулуктаах" диэн. Саҥа саҕалаан эрэр ыччаттары бу диэн бииргэ үлэлээн көрдөхпүнэ эрэ, сыана быһар кыахтаахпын. Талаан үрдүгэр өссө дьулуур, сүрэх наада. Бэйэбин ылан көрдөххө, билигин туох кистэлэ кэлиэй, бастакы оҕобут иһэр үүтүн харчытын кытары фонограмма оҥотторорго уган турардаахпыт. Арай, сатамматах буоллун?! Иэдээн... Дьиҥинэн, акаары быһыы эбит. Ол гынан баран барыта табыллыаҕа диэн олох бүк эрэнэр этим.
...Аҕас-балыс Файрушиналары көрөбүн – талааннаахтар уонна үлэлиир дьоҕурдаахтар диэн.
- “Ырыаһыт буолар – мин дьылҕам” диэн бүк эрэллээххин?
- Оннук. Өссө да этэрим элбэх. Күммэр сылдьабын.
- Бэрт былдьаһыы баар?
- Баар бөҕө буоллаҕа. Үксүгэр өһүргэс буолааһынтан халбаҥнаан ылабын. Ол эрээри сүрүммүн булбуппун диэн санаа уоскутар уонна иитэр.
- Артыыс киһи биир дьиэ кэргэҥҥэ баайыллан олороро хайдаҕый?
- Мин 20 саастаахпар кэргэннэммитим. Балаҕан ыйыгар ыал буолбуппут 7 сылын туолар. Икки кыыстаахпын, улаханым 7-тэ, кырабыт 3-э (дьыссаата суох буолан эбэбитигэр-эһэбитигэр тиэллэбит). Кэргэним идэтинэн медик. Ханнык баҕарар ыалга кэргэнниилэр бэйэ-бэйэлэрин ситэрсэн биэрэллэр. Син биир аҥаарын кини көмөлөһөр. Мин киниэхэ, кини миэхэ. Биһиэхэ ыарахан түгэннэр элбэхтэр этэ. Үлэ да буоллун, сыһыан да буоллун. Айар киһи олус чараас буолар. “Кырдьык, барыта хааллын” диэн баран сороҕор ыһыктынан кэбиһиэн сөп. Өсөһөн, тымтан олох тиэрэни оҥоро сылдьыаҕын сөп. Итиннэ барытыгар тохтотор, өйдөтөр киһиҥ – кэргэниҥ.
- Оттон уҥа-хаҥас хаамыы айар үлэһиккэ “бэрээдэк быһыытынан” буолбатах дуо?
- Уҥа-хаҥас хаамыы? Суох. Мин наһаа аһаҕаспын. Эр киһи быһыытынан, дьахтары хайҕаан эппиппин өйдөөбөккө хаалыахпын сөп. Онтон өһүргэнсии тахсыан сөп. Ол гынан баран кэргэн аата кэргэн буоллаҕа дии, мин быстыбат сорҕом.
- Төһө дьиэмсэххиний?
- Олус! Ас астыырбын сөбүлүүбүн, бириэмэ баар буоллаҕына, оҕолорбун кытары бодьуустаһабын.
- Саха, нуучча, омук ырыаһыттарыттан кимнээҕи ордороҕун?
- Аскалон, Аркадий Алексеев... Виктор Цой... Дженифер Лопес. Дженифер Лопес наһаа сүрэхтээх дии саныыбын. Үҥкүүлүүр, ыллыыр, киинэҕэ оонньуур - барытыгар ситиһиилээх.
- Цой - Россияҕа тахсыбыт кэриэй, Лопес – Америкаҕа тахсыбыт мексиканка... хайдах эрэ “кыра омуктары” көрөр эбиккин.
- Суох омуктарынан көрбөппүн, талааннаахтарын үрдүнэн үлэһиттэр диэн сыаналыыбын.
- Кыра омук буолан төрүүр кыһалҕалаах?
- Төттөрүтүн киэн туттабын.
- Россия сыанатыгар азиат тахсара кыаллыбат даҕаны, тувинецтар курдук быһа тас дойдуга тахсыахха наада буолуо, ээ?
- Тас дойдуга үлэлииргэ күүскэ уонна кыахтаахтык Юлиана (“Айархаан” бөлөх хомусчута, ырыаһыта) ылыста диэн билэбин.
- Эстрада театрын артыыһын хамнаһа төһөнүй?
- 10 000 солк.
- Икки сыл кэнсиэртээбэтим диэтиҥ. Хантан харчыланан аһаан-таҥнан олороҕун?
- Урут ыҥырыкка сылдьан ыллыыр кыбыстыылаах курдук буолара. Билигин дьон өйө-санаата уларыйан, кырдьык, бу ырыаһыттар урууну, дьорону киэргэтэллэр эбит диэн санааҕа кэллилэр. Кистээбэккэ этэбин: артыыстар аһыыр аспыт - сыбаайбалартан, үбүлүөйдэртэн тахсар.
- Ырыаларыҥ тылын, матыыбын барытын бэйэҥ суруйаҕын?
- Бэйэм. Тылга хаайтарыы кэлэ сылдьан баран сөлүннэ. Кэлэр биэс сылга туһаныам дии саныыбын.
- Байбал Арбита хоһоонноругар ырыа айар. Эн, поэттарга “хайыһар” санааҥ суох дуо?
- Ити эмиэ айар үлэҕэ өссө биир үктэл таһыма дии саныыбын. Билиҥҥи толкуйбунан, поэт тугу этиэн баҕарбытын ситэри тиэрдибэккэ, үрдүнэн, оҕотук матыыбы айан кэбиһиэҕим диэн сэрэнэбин. Мин ити таһымҥа син биир тиийэҕим дии саныыбын. Сотору.
- Ырыаҥ аранжировкатын ким оҥороруй?
- “Дуораан рекордз”. Кэминэн тургутуллубут Бүөккэ Бөтүрүөп студията.
- Кэнсиэркэр “Төлөн” бөлөх доҕуһуоллуур. Бу кимнээҕий?
- Устудьуоннар. Салайааччылара (“Эн миэхэ көстөн аас” диэн ырыаны ыллыыр) Баһылай Слепцов. Кини Муоматтан төрүттээх. Музыканнар араас-араас улуустан сылдьаллар. Холобур, барабанщик - Мэҥэ, бас-гитара - Абый, соло гитара – Сунтаар уолаттара. Клавишнайга Бааска бэйэтэ турар. Бэйэ-бэйэлэрин тыл аҥаарыттан өйдөһөллөр. Музыканнарга ол кэлиэн наада. Бииргэһэ биири, иккиһэ атыны эрдэ сырыттаҕына уһаабаттар. “Төлөннөр” миигин эрэ кытары үлэлээбэттэр, атын артыыстарга кытта доҕуһуоллууллар.
- Кимнээх кытталларый?
- Никаны, Олимпияны, Далаананы кытары мин ырыаларбын ыллыахпыт.
- Хас ырыа баар буолар?
- 24. Онтон аҥаара саҥа, аҥаара көрөөччүгэ сөбүлэппит урукку ырыалар ылланыахтара. Ол иһигэр “Дьааҥым кыыһа”. Бу ырыаны үйэтитэр миэхэ олус наада... Өйдүүрүн, өйүүрүн иһин.
- Кэнсиэр ананар?
- Кэргэммэр. Айар киэһэм аата – “Кынат” диэн, “эн биһи - биир көтөр кынатабыт”.
- Саҥа, сонун, хараҕы соһутар баар буолар?
- Балайда улахан тимир хотой оҥоттордум. Виктор Лебедевка анаммыт “Хотойдор үөһэнэн көтөллөр” диэн саҥа ырыа баар. Сайыны быһа Виктор тула элбэх тыл этилиннэ. Бачча уһун тохтобул кэнниттэн, саха тустуута аан дойдуга аатырбытын ситиспит киһибит аатын-суолун биир кирдээх тылынан өлбөөдүтэн кэбиһэрбит төһө сиэрдээҕий?! Ол иһин “Хотойдору” суруйдум. Онно “эрдэ миигин көмөргө” диэн тыллардаах.
- Айар киэһэни тэрийэргэ ыйааһыннаах саппыйа наада. Спонсорыҥ кимий?
- Сольнай кэнсиэри тэрийэр, кырдьык, түбүктээх уонна орускуоттаах. Спонсор наада эрээри, мин бэйэм уйуннум. Онон холкутук уонна көҥүллүк сананабын.
- Айар үлэҥ сүрүн санаата тугуй?
- Омук сүрүн көтөҕүү. Түмсүүлээх буолуохпутун баҕарабын.
- Норуоту туох түмүөн сөбүй?
- Биир тылынан хоруйдуур уустук...
- Итэҕэл.
- ...Буолуон сөп. Уон сорсуннаахпыт уон аҥыы сылдьыбакка, бииргэ түмсэллэрэ эбитэ буоллар! Билиҥҥи дискотекалыыр Айыы дьиэлэрин оннугар, дьиҥнээхтик саха итэҕэлин дэлэтэр, тарҕатар, өйдөтөр, түмсэр, ырааһырар, сайҕанар дьиэлэрдээхпит, онно Айыы үлэһиттэрдээхпит эбитэ буоллар, ханнык баҕарар кэлии омук “бу норуот итэҕэйэр итэҕэллээх, үҥэр таҥаралаах эбит” диэтэҕинэ, итэҕэйдэҕинэ биһигини ытыктыы көрүөхтэрэ. Муннукка итирэн охто сытар киһини тэпсэн ааһар дөбөҥ. Оттон чэбэр-чэгиэн куттаах-сүрдээх киһини тоһутар да ыарахан.
- Лэгэнтэй, махтал. Айар үлэҕэр ситиһиилэри баҕарабыт. Кэнсиэркиттэн элбэҕи кэтэһэбит.
Кэпсэттэ Туйаара НУТЧИНА.
Комментарии