- Манна киирэн кэпсэтиэххэ, - диэн баран Александр Григорьевич кабинетын бүөм хоһугар аһарда. Онто өссө салгыы эмиэ дьоҕус хостооҕо көстөр.

- Чэй? Күөх, хара? Дьиҥнээх кофе? – миниистир бэйэтинэн чэй, кофе кутарын саҥардыы көрдүм.

Эркини тилэри тардыллыбыт икки хос долбуурга араас омук бэргэһэтэ, сэлээппэтэ кэчигирэспит.

-  Үксэ бэлэхтэр… Доҕотторум бэргэһэни коллекциялыырбын билэллэр, - диир.

 

Кэпсэтиибитин саҕалаабыт:

- Ыччат тоҕо хаайыыга  олорорун билигин 40-50 саастаах дьонтон ыйытыахха наада.  

- Урут, аҥаардас тылгынан даҕаны тугу эмэ мээнэ саҥардаххына учуокка ылаллара. Мин оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан «Маркс курдук уһун баттахтаныам» диэн тылласпыппар тута учуокка туруорбуттара. Панкилар, «битлзтар» курдук капитализм көстүүтүн пропагандалыыр «куһаҕан» ыччат эрэ уһун баттахтанар диэн этэ буоллаҕа.

…Билигин кэм атын. Хаайыыга түннүгү алдьаппыт, мээнэ охсуспут аайы олордубаттар. Сокуон сымнаата. Ыччат ортотугар, улахан дьон да ортотугар ыар буруйу оҥоруу наһаа элбээтэ. Дьиэ хаайыытыгар ууруллубут, поселениеҕа олорор ыччат буолунай.

Омук сиригэр 60-с сылларга «сексуальнай революция» буолбут эбит буоллаҕына, биһиэхэ 90-с сылларга - «сексуальнай беспредел» буолбута. Арассыыйа - былыр-былыргыттан бэйэтэ төрүт, ураты култууралаах, абыычайдаах, сиэрдээх-майгылаах норуоттар олорор судаарыстыбаларынан биллэрэ. 90-с сылларга онтон барытыттан аккаастанан кэбиспит содулбут түмүгэ дьэ сити... Итэҕэл суох, идиэйэ суох, дьиҥнээх литература оннугар өлөрсүүлээх, күүһүллээһиннээх «ширпотреб», туохха барытыгар маргиналлыы сыһыан… Эр дьоммут да эр дьон курдук буолбаттар, дьахтарбыт да дьахтары майгыннаабаттар…

Сэбиэскэй кэмҥэ «дьиэ кэргэн – уопсастыба ячейката» диэн ааттанара. Кыыс, уол кэргэн тахсалларыгар, ылалларыгар хоонньоһо илик, ыраас буолуохтаахтара. Оттон билигин тугуй?.. Арай, кавказтар бэйэлэрин култуураларын тутан хааллылар. Сахалар, нууччалар, бүрээттэр, онтон да атын омуктар, ыстааннарын-дьууппаларын өрө тардынан баран сылдьаллар... «Сайдыылаах» Американы, Европаны батыһан…

- Ой, кимиэхэ этэҕиниий?! – үгэргээн хараҕын муҥунан көрөр. - Мин – Америка Темекула куоратын бочуоттаах гражданинабын ээ, - мичээрдиир.

- «Подросток» ассоциациянан ханна-ханна тиийбэтэхпиний? Өссө Канада биир университетын профессорабын, - Подголов илиитинэн сапсыйар, тиэрэ хайыһан ылар. - Темекула куорат общественноһа дьэ, кэлэн, билигин, сиэри-майгыны кытаатыннара сатаан эрэр. Онно христианство араас конфессиялара хара баһаамнар. Итэҕэлинэн дьон майгытын-сигилитин үүннээн-тэһииннээн эрэллэр.

- Дьахтар киирдэҕинэ төһө элбэх эр киһи турарый?

- Эһиги! Аныгы дьахтар эр киһиэхэ ирдэбилэ түстэ. Бэйэтэ үс-түөрт үлэҕэ үлэлиэ, ол эрээри БЭЙЭТЭ барытын булуо-талыа, үөрэхтэниэ, оҕотун атаҕар туруоруо. Эр киһи дьыбааҥҥа тиэрэ түһэ сытан хаһыат ааҕыа. Тугу да гыммат диэн сирэй-харах ас эрэ: «Дальнобойщикпын!» - диэн дьөлө үөгүлүө…  Таах сытар кэмигэр куруусчуттуу барыаҕын, тыый, «аата барыа» дии… Эр киһи наһаа атаах буолла. Армия туохха кубулуйда? Төлөппүөн - көҥүл, өссө сорох чаастарга эбиэт кэннэ утутан ылаллар – дьыссаат! – миниистир баһын быһа илгистэр. – Ити ийэлэр кэмитиэттэрэ, ити төрөппүттэр хамыыһыйалара… армияны талбыттарынан буккуйа сыталлар…

- …Баарынан баар! Ону мин, биллэн турар, утарабын! Ол гынан баран, «дедовщинаны утары охсуһарынан» сирэйдэнэн, армияны оҕо саадыгар кубулутуу аһара түһүү! Эр киһи эр киһи курдук буолуохтаах: эппиэтинэстээх, дьонугар-сэргэтигэр дурда-хахха буолуохтаах, дьиэ кэргэнин иитиэхтээх. Уол оҕо кыра эрдэҕиттэн, дьыссаат сааһыттан мэйиитигэр ИТИ иҥэриллиэхтээх.

…Аныгы эр киһи санаата мөлтөҕүн биир холобурга кэпсиэм.

90-с сыллар саҕаланыыларыгар соҕотох ийэлэр уонна аҕалар кулууптарын тэрийбиппит. Онно көстөрүнэн, олох ыарахан, уустук түгэннэрин дьахтар эр киһитээҕэр ордук тулуурдаахтык ааһара. Бэл, «Кыра ийэлэр» диэн түмсүүгэ, сокуоннай саастарын ситэ илик эрээри оҕоломмут  кыргыттар, улахан эр дьоннооҕор ордук күүстээх санаалаах буолаллара. Биир-икки эрэ кыыс оҕотуттан аккаастаммыта. Уоннааҕылар оҕолорун улаатыннарбыттара, кэлин үөрэнэн, киһи-хара буолан, кэргэн тахсыбыттара ээ. Билигин нус-хас олохтоох ыал ийэлэрэ буола сылдьалларын көрдөхпүнэ үөрэбин.

- Үлэлээн.

- Улахан түһүү-тахсыы суох, барыллаан биир кэм иһэр. 

- …Бэйэлэрин саастыылаахтарыттан хат буолбут кыыс бэрт сэдэх буолара. Кыргыттары, оччолорго да, баччаларга да улахан, бэйэлэриттэн төһө эмэ саастаах эр дьон буорту оҥороллор. Өйүн туппут даманы ухаасыбайдыырга кэм-бириэмэ, үп-ас, өй-сатабыл наада буоллаҕа. Оттон кыра оҕо өйүн сүүйүү бэрт дөбөҥ: массыынанан хатааһылаттахха – үөрүү, сибэкки биэрдэххэ букатын да дьоллонон өлөр!

- Зосима аккыырай этэн аһарбыттаах «Таҥара атаҕастаабыт, кэнэҕэс ыччаты хаалларбат дьылҕалаах дьоло суох ыарыһах сордоохтору аһыныахха уонна кинилэр үтүөрэллэригэр көмөлөһүөххэ» наада диэн. Мин санаабар, гомосексуализм, син биир алкоголизм, наркомания кэриэтэ эмиэ ыарыы. Гейдэри абааһы көрбөппүн эрээри, бэйэлэрин олохторун көрүнньүк оҥостон, өссө пропагандалаан онно-манна парадтаан, политикаҕа, итэҕэлгэ орооһо сатыылларын олох сөбүлээбэппин. Чайковскай бэйэтин ыарыытын утары охсуһар этэ диэн суруйаллар буолбат дуо? Таҥараҕа үҥэрэ, дьахталлары ухаасыбайдыы сатыыра диэн. Ыарыыны ыарыы курдук ыланан эмтэниэхтэрин наада. 

- Мин 1991 сылтан Ыччат министиэристибэтин кытары үлэлиибин. Онон саҥа киһибин дэммэппин. Правительство үлэһиттэрин кытары барыларын кэриэтэ уруккуттан билсэбин. Ыччат министиэристибэтигэр үлэлиир программалары кытары ханан эмэ да буоллар урут да сибээстээх этим. Граннар үлэлэригэр эмиэ кыттыгастаахпын. Алексей Ильич Еремеев киллэрбит программатыгар мин эмиэ кыттыспытым...

- Оннук. Алексей Ильичтыын кэпсэтэр, сүбэлэһэр этибит. Ыччат психологическай киинэ, итэҕэл төлөппүөнэ (2003 сыллаахха тэриллибитэ) – ити барыта урут «Подросток» ассоциация саҕалаабыт үлэлэрэ ээ. «Госкомспорт күнүн» эмиэ мин, Дьокуускай куорат спорка управлениетын салайааччытынан үлэлии сылдьан Жатайга, Тулагыга ыытарбыт.

«Саха-Селигер» форум ыытабыт. Бу форум Егор Афанасьевич Борисов көҕүлээлээһининэн тэриллэр. Уһук Илин регионнарын барытын хабар санаалаахпыт. «Саха-КВН» иһинэн үлэлиир кулууптары тэрийдибит. Араас спорт көрүҥүнэн, неформальнай култууранан дьарыктанар оҕолору өйүүбүт. Саамай сүрүнэ диэн – ыччат дьарыктаах буолуохтаах. Ол ону тэрийэргэ дьулуһабыт.

- Билигин, дьиҥинэн үлэлиир баҕалаах киһиэхэ судаарыстыба өттүттэн өйөбүл элбэх. Предпринимательство, туризм да министиэристибэтин өттүттэн, биһиги да өттүбүтүттэн граннар, субсидиялар көрүллэллэр… баҕа эрэ наада. Сокуон өттүттэн эмиэ араас көмө программалар бааллар. Холобур, ити эдэр ыаллары дьиэлиир федеральнай программа баар…

- …Алексей Ильич, көрүллүбүт программаттан өссө таһынан үп-харчы буллаҕа дии. Сокуоммут да араастаах. Бюджеттан көрүллүбүт харчы тустаах аналынан эрэ туттуллуохтаах, хайдах да үтүө санаанан салайтарбытыҥ иһин, атыҥҥа ыытан эргиттиҥ да, сокуон кэһиллибитинэн ааҕыллар.  Ол иһин ити араас «дьыалалар» тэриллэр буоллахтара.

- Ээ, ити ааһыаҕа! Миигин биир кэмҥэ эмиэ, сүрэҕэ суох эрэ киһи «ытыран» көрбөтөҕө быһыылааҕа. Онтон кэм ааста – барыта орун-оннугар түстэ. Алексей Ильич кэмэ эмиэ син биир кэлиэҕэ.  Кылаабынайа дуоһунас буолбатах, кылаабынайа киһи хайдаҕа. Мин үтүргэҥҥэ сылдьар кэммэр, дьиҥнээх доҕотторум тиэрэ хайыспатахтара. 2006 сыллаахха балаҕан ыйын 1-гы күнүгэр мин дириэктэрдиир оскуолабар саамай элбэх тойон-хотун ыалдьыттыы кэлбитэ. Ол иһин этэбин, киһи дуоһунастааҕар үрдүк диэн.

- Биирдэ Геннадий Федоров правительство отчуотугар ыҥырда. Тиийдим. Туох эрэ мөккүһүү аҥаардаах кэпсэтии    тахсыбытыгар тыл ылан санаабын эттим. Онуоха (аатын эппэппин) биир тойон: «Подголов, бу эмиэ тугу эрдэн барда!» - диэн. «Дуоһунаһа суох эрээри тыл этэр» диэбиттии тыл бырахта. Мин: «Президент бүгүҥҥү ыйааҕын көрбөтөҕүҥ дуо?! Кырдьык аахпатаҕыҥ дуо?!» - диэн киниэхэ туһаайан соһуйбуттуу омуннанан  ыйытабын. Киһим сирэйэ кубарыс гынна да, олоппоһуттан олох сыыллан түстэ. Дьон күлсүү бөҕөтө!.. Онон,  дуоһунас кэлэр уонна барар, оттон киһи хаалар диэн этиэхпин баҕарабын.   

- Кими да билбэт буолан хаалаллар эҥин… Мин эмиэ «сулус» ыарыытынан ыалдьа сылдьыбытым, доҕор (күлэр).

- Хайыы, ынырык буоллаҕа... «Подросток» ассоциацияны  тэрийэн баран бастакы сылларбар ааппын умна сыспытым. Ол кэми санаатахпына кыбыстабын (мулук-халык туттар). Хата, миигин түргэнник икки академик «эмтээбитэ» ээ! Москубаҕа, ол ассоциациябынан мунньахха бардым. Уочараттаах, хаһыс эмэ наҕараадабын ыла. Госдумаҕа туттараллар. Тиийдим. Көрбүтүм саастаах баҕайы дьон ылаллар. Профессордар, академиктар, аан дойдуга ааттара ньиргийбит дьон… Испэр чу гынным. Ол ааттаах-суоллаах улахан дьон, миигин кытары судургу баҕайытык кэпсэтэллэр… улаатымсыйар санаалара да суох. Өссө мин ону-маны саҥарарбын болҕойон олорон, быһа күөйбэккэ истэллэр-хайыыллар, амтаһыйа-амтаһыйа мороженай сииллэр… Ол олорон испэр санаатым ээ «бу курдук улуу дьон кимэ-туга биллибэт киһини кытары тэҥнээхтэрин кэриэтэ кэпсэтэллэр эбээт, мин буоллаҕына…»  Бэйэм бэйэбиттэн дэлби кэлэйэн, кыбыстан сиргэ силлээтим... Дьиҥнээхтик улуу дьон хаһан да улуутумсуйбаттар. Мин ону Суорун Омоллоон уонна профессор Николай Самсонов холобурдарыгар эмиэ көрбүтүм. Дмитрий Кононович «сынок» диэн хара маҥнайгыттан истиҥ баҕайытык сэһэргэспититтэн наһаа үөрбүтүм, долгуйбутум даҕаны… Онон мин «алтан турбам» 94 сыллаахха тыаһаан бүппүтэ.

- Суо-ох. Букатын. II-с ыҥырыылаах мунньаҕы ахтабын, оттон IV-һү суох.

- Бэйэҥ да сэрэйэн эрдэҕиҥ... II-с мунньах үлэлииргэ ордук интэриэһинэй этэ...

- Амбиция кураанах буоллаҕына туох кэлиэй... Ол эрээри биһиги министиэристибэтигэр  үлэлиир ыччаттар бары талааннаахтар, өйдөөхтөр, үлэһиттэр, тугу эрэ саҥаны, үчүгэйи оҥорорго дьулуһаллар... үчүгэй ыччат!

- Бааллар ээ… Саҥа дьон таҕыстылар – Маринычев (вице-премьер), Зайцев (Хаҥалас баһылыга), Овценов (СӨ баайын-дуолун миниистирин солбуйааччыта)… ммм… мин солбуйааччым Татьяна Пяткина… Егор Афанасьевич, «Миниистир» оонньууну бэйэтинэн салайа сылдьара олус хайҕаллаах. Итинтэн элбэх кадр тахсар буолла.

- Юлия Анатольевна туһунан Егор Афанасьевичтан ыйытаар…

- …Сахалар даҕаны кэпсэтэллэр.

- …Сөбүлэһэбин...

- Оннук бөҕө буоллаҕа. Саха сиригэр олоро сылдьыбыт дьон, ыннараа бардахтарына саамай «кылаабынай саха» буолан хаалаллар.  Бэл, биһиги манна  олорор дьоннооҕор өрөспүүбүлүкэ сонунун барытын билэн олорор буолааччылар… Үлэлээбит өрөспүүбүлүкэлэригэр наадата суохтарыттан хомойооччулар бааллар, бааллар… Хата, төттөрүтүн, куорат оҕолоро үөс сиргэ үөрэнэн баран төрүт дойдуларыгар төннүбэт буоллулар, буолбат дуо?

- Биһиги дойдубутугар иитэр-көннөрөр оннугар накаастыыр систиэмэ баһылаабыта 100 сыл буолла. Биир күн ону уларыта тутар хайдах да кыаллыбат. Сыл-хонук, кэм-кэрдии наада. Сокуону кэспит ыччат көнөрүгэр итэҕэлинэн сабыдыаллыахха, психологическай уонна реабилитационнай көмөнөн хааччыйыахха наада. Хаайыыттан босхоломмут ыччаты үлэнэн хааччыйарга улахан, өр сыллаах программа үлэлиэхтээх. Оттон туох барыта, аныгы кэмҥэ, - үптэн тутулуктаах буоллаҕа...

- Эйиэхэ эмиэ.