Ол төрүөтүнэн Ньурба оройуонун борокуруора А.Р. Ильин 2014 сыл сэтинньи ый 5 күнүгэр «Коррупцияны утары дьайыы» сокуону кэһиини туоратыы туһунан бэрэстэбилиэнньэтэ буолбут. Дьэ, итини билээт, Б.Н. Попов бэйэтин сөбүлэспэт санаатын биллэрэн маассабай средства бары ханаалларын туһанан ыҥырыа уйатын тоҕо тардар. Суһаллык Дьокуускайга баран араас хаһыаттар редакцияларыгар сылдьыталаан бэйэтин тус санааларын этитэлиир. Нууччалыы, сахалыы тыллаах хаһыаттар араас ис хоһоонноох ыстатыйалары быыһа суох суруйан субуйаллар. Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн Ньурбалар айдааннара сурах-садьык буолан тарҕанар.

«ЯВ» хаһыат ити сыл сэтинньи ый 28 күнүгэр «Борисов выразил мнение по Нюрбинскому импичменту» диэн төбөлөөх ыстатыйаны бэчээттиир. Онтон быһа тардан суруйдахха, «глава Нюрбинского района Попов Б.Н. на момент установления прокуратурой факта его участия в управлении акционерными обществами вышел из состава советов директоров этих обществ… Таким образом, требование прокурора Нюрбинского района о возложении на районный Совет обязанности по принятию мер, направленных на досрочное прекращение полномочий главы района Попова Б.Н., не имеют предусмотренных законом оснований для удовлетворения. Исходя из вышеизложенного, не усматриваю достаточных мотивов для принятия об удалении в отставку главы района Попова Б.Н. в связи с утратой доверия»  диэн буолбут. Аҕа баһылыкпыт итинник этиитэ сокуон ирдэбилигэр төһө сөптөөҕүн дуу, сөбө суоҕун дуу туһунан хаһыат быһаччы бэйэтэ эппиэт биэрбитэ бу баар: «По закону глава республики не вправе вмешиваться в деятельность органов местного самоуправления». Хаһыатчыттар сокуону бэркэ билэллэрин биллэрбиттэр. Ол курдук, оройуон бэйэтэ устааптаах юридическэй сирэй буолар уонна ол устаабынан салайтаран бэйэтэ эрэ быһаарыахтаах. Бу түбэлтэҕэ аҕа баһылык саҥата суох хаалыан сөбө эбэтэр «бэйэҕит быһаарыныҥ диэхтээх этэ» диэн мин юрист быһыытынан сыаналыыбын.

Дьэ ити курдук ойоҕостон орооһуу түмүгэр импичмент боппуруоһа бүтэһиктээхтик быһаарыллыбакка аһаҕас хаалбыта. Тоҕо? Ол курдук, бу боппуруоһу быһаарарга быыбарга талыллыбыт дьокутааттар бары кэлэн кыттыахтаахтара даҕаны, 21 эрэ дьокутаат кэлэн кыттыбыттара, 3 дьокутаат кэлбэтэх этэ. Ол эрэн, ити кэлбит 21 дьокутааттан 14 импичмент биллэрэргэ куоластарын биэрбиттэр, 7 утарбыт. Ол аата талыллыбыт дьокутааттар баһыйар үгүстэрэ итэҕэйбэт буолууга сөбүлэспиттэр диэн норуот өйдүүр. Тоҕо эрэ, талыллыбыт 24 дьокутааттар хаттаан мунньахтыы сатаабыттара иһиллибэтэҕэ. Мин тус бэйэм өйдөбүлбэр, улуус Сүбэтэ сүрүн бу суолталаах боппуруоска принципиальнайа суохтарын көрдөрдүлэр. Ол саҕана Борис Николаевич, сахалыы өйүнэн салайтаран, миигин үгүс дьокутаат сөбүлээбэт эбит, онон бэйэм баҕабынан туораан биэрэбин диэн туран, сааһырбыт киһи быһыытынан, дьоно (кэргэнэ, оҕолоро, сиэнэ) бастайаанна олорор Новосибирскайынан элэс гынан хаалыа этэ. Оччоҕуна кини бэйэтин дууһатыгар, өйдөбүлүгэр эрэ үчүгэй буолуох этэ. Ону баара, били «саха ньоҕой, оҕото өссө ньоҕой» диэбит курдук буоллахпыт. Бу бастакы моһуокка чопчулаан этэр буоллахха, баҕар сорохтор борокуруор бэрэстэбилиэнньэтэ саарбах эбитэ дуу диэхтэрин сөп. Ол эрэн Б.Попов үҥсүүтүн суут көрөн баран бэрэстэбилиэнньэ сокуоннай диэн лоп бааччы быһаарбыта. Онон, били, аҕа баһылык Б.Н. Попов борокуруор бэрэстэбилиэнньэтин сокуон ирдэбиллэригэр сөп түбэспэт диэн өйдөбүллэрэ күпүлүүт барбыта. Уонна ааҕааччылар бэйэҕит сыаналааҥ.

Иккис моһуок: - Бу туһунан норуот хаһыатынабын дэнэр «Кыым» хаһыат 2016 сыл тохсунньу 28 күнүнээҕи нүөмэрин «Ньурба дьаһалтатыгар дьэҥдьиир» диэн төбөлөөх улахан ыстатыйа бэчээттэнэн саҥа дьыллааҕы сахсаан өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн сонун-нуомас буолан тилийэ көппүтэ.

Б.Попов бастакы моһуога 2014-2015 сыллары хабан барбыт буоллаҕына, иккис моһуога төһө уһуурун билбит суох. Кытыастар кыымнаах «Кыым» хаһыат тугу суруйбутуттан быһа тардан аҕалабын: «Тохсунньу 19 күнүгэр киэһэ 18 ч. саҕана Ньурба улууһун ИДьМ үлэһиттэрэ оперуполномоченнай А.Иванов салайааччылаах Ньурба улууһун дьаһалтатын буҕалтыарыйатын мончуруопканан алдьатан киирбиттэрин туһунан иһитиннэрбиттэр. Бу кэмҥэ баһылык Борис Попов уонна кини бастакы солбуйааччыта Иннокентий Васильев Дьокуускайга командировкаҕа сылдьыбыттар. ИДьМ үлэһиттэрэ буҕалтыарыйаны дьэҥдьийии түмүгэр үп докумоннарын хомуйан ылбыттар. Дьэҥдьиир төрүөтүнэн 2012-2015 с.с командировочнай, айан төлөбүрүн уонна уоппуска ороскуоттарыгар буруйу оҥоруу тахсыбытын туһунан сайабылыанньа киирбитин бэрэбиэркэлээри дьэҥдьиир ыыталларын ыйбыттар». Ньурба улууһун полициялара «Полиция туһунан» сокуон 15 ыстатыйатыгар олоҕуран сокуоннай дьайыыны оҥорбуттара биллэр. Дьэ, итини утараннар дьаһалта үлэһиттэрэ айдааны тардыбыттар. Ол иһин кинилэргэ административнай боротокуол толоруллубут. Оройуон хаһыатыттан саҕалаан, өрөспүүбүлүкэ араас хаһыаттарыгар тиийэ Ньурба улууһун администрацията полиция үлэһиттэрэ сокуоннайа суох дьайыыны оҥордулар диэн араас улахан ааттаах-суоллаах уорганнарга үҥсүү бөҕө буоланнар, туһааннаах уорганнарынан бэрэбиэркэ оҥоһуллан «Все законно!» диэн бүтэһиктээх туочука турбутун «Криминальная Якутия» хаһыат олунньу ый 2 күнүгэр бигэтик суруйан, биллэрэн турар.

Аан алдьатыылаах дьыала бэрэбиэркэлэнэр аатырбыта буолан эрэр даҕаны түмүгэ көстө-биллэ илигэ нэһилиэнньэни долгуппута ыраатта. Сураҕа, «кэтэһиҥ» дииллэр үһү туһааннаах уорганнар.

¥һүс моһуок: - «Памятные вечера» диэн төбөлөөх добуочча улахан ыстатыйа «Якутск вечерний» хаһыакка от ыйын 22 күнүгэр бэчээттэнэн эмиэ сарсыардааҥы сахсаан, киэһээҥи кэпсээн буолан өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн тилийэ көппүтэ. Ньурбалар эмиэ уочараттаах күлүүгэ-элэккэ бардахпыт дии. Ол төрүөтүнэн аҕа баһылыкпыт Б.Попов айдааннаах 60 сааһын бэлиэтээһинэ буолбут. «ЯВ» хаһыат суруйуутуттан быһа тардан аҕалабын: «ЯВ» ранее опубликовал материал о том, что в октябре прошлого года в Нюрбинском районе прошли празднования, посвященные 80-летию народного артиста Якутии Спартака Слепцова под названием «В памяти нашей…». Из местного бюджета на культурные мероприятия было выделено 234 тыс. рублей. Эчи, элбэҕин ньии (ааптар). После того, как торжественно отметили, следственные органы установили растрату и служебный подлог. По версии следствия,  начальница Управления культуры района Елена Степанова потратила большую часть выделенных средств – 215 тыс. рублей – на юбилей главы района Бориса Попова, которому стукнуло 60 лет. В отношении женщины было возбуждено уголовное дело по статьям – растрата и служебный подлог. Бюджету района был причинен материальный ущерб на сумму 215 тысяч рублей». Дьыала кылгас ис хоһооно итинник эбит. Биһиги баһылыкпыт Б.Н. Попов 2015 сыл сэтинньи 7 күнүгэр 60 сааһын бэлиэтээһин оройуон саамай улахан уораҕайыгар «Кыталык» култуура киинигэр сүүһүнэн ыҥырыылаах ыалдьыттардаах үөрүүлээх-көтүүлээх мунньах буолбут. Ол кэнниттэн эмиэ оройуон саамай улахан остолобуойугар сүүһүнэн киһилээх, амтаннаах араас астаах аһааһын буолбутун кэпсииллэр. Оттон биһиги, сэрии сылын оҕолоро уонна кырдьаҕастар, Ленин пааматынньыгын өрө мыҥаан туран, токуччу тоҥон да буолларбыт, өктөөп өрөбөлүүссүйэтин 98 сылын бэлиэтээн миитиҥҥэ кыттан турбуппут. Кыһайбыт курдук, ити күн олус тымныы, тыаллаах этэ. Дьоллоохтор ичигэс дьиэҕэ тойону тула көтө уруй-айхал тылларын эттэхтэрэ, бэлэх-туһах бөҕөнү туттардахтара, оннук да дииллэр. Оттон биһигини, сэрии сылларын оҕолорун уонна кырдьаҕастарын, эҕэрдэлии баһылыкпыт Борис Попов, оройуон бэтэрээннэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Ким Федоров тумсуларын да быктарбатылар. Саатар аҕыйах мүнүүтэ хайҕабылтан аралдьыйа таарыйа тахсаннар көстө түһэн ааһаллар ини диэн кэтэһии буолбута да, харахпытыгар көстүбэтэхтэрэ. Дьэ, сүрдээх буолбатах дуо? Бэйэ эрэ иннин көрүнүү диэн биир холобура ити буолар. Сэрии сылын оҕолоро токуччу тоҥон, эбиитин курус санаа куустарыылаах тарҕастахпыт дии…

Ньурба оройуонугар араас  ааттаах-суоллаах салайааччылар үлэлээн-хамсаан аастахтара буолуохтаах. Ол эрэн, ити Б.Попов курдук баламаттык быһыыламмыты өйдөөбөппүн, төрүт олохтоох киһи, мин. ¥бүлүөйдээх баһылыкпыт Б.Попов биир да солкуобайы оройуон үбүн туһамматаҕым, бэйэм харчылаах киһибин, 400 тыһыынча солкуобайы ороскуоттаабытым диир сураҕа иһиллэр. Елена Степановаҕа көбүтүллүбүт холуобунай дьыала силиэстийэтэ сыл курдук буолла даҕаны, бүтэ илигэ дьону аймыыр курдук. Ол эрэн, токкоолоһон билбитим, түмүгэ чугаһаабыт, бу дьылга суутунан  быһаарыллыан сөп курдук диэтилэр, туһааннаах дуоһунастаах дьон. Мантан да атын моһуоктар, моһоллор кини үлэлээбит кэмигэр ханна барыахтарай… бааллар ини.

Борис Николаевич бэйэтин туһунан «Дьылҕам мичээрдэрэ» диэн «Ньурба» хаһыат 2015 сыл сэтинньи 7 күнүгэр, оруобуна 60 сааһыгар анаан уһун-киэҥ А.Варламова ыстатыйата тахсыбыта. Онтон сорох түгэннэрин ахтан ааһыталыам. Салайар дьонтон хайдах хаачыстыбаны ирдиигиний? диэн корреспондент ыйытыгар эппиэтэ бу баар: - Салайааччы киһи эппит уурааҕын, дьаһалын иһин эппиэтинэһи хайаан даҕаны сүгүөхтээх. Уонна киниттэн аһаҕас буолара ирдэнэр. Дьон-сэргэ бу киһи тугунан дьарыктанарын, хайдах үлэлиирин билиэхтээх. Борис Николаевич ити этиитэ олоххо хайдах киирэрэ эбитэ буолла? Аһаҕас буолара ирдэнэрэ уонна эбиитин бу киһи хайдах үлэлиирин билиэхтээх диир даҕаны бэйэтин этиитин утарар курдук дьайыылары оҥорор дииргэ төрүөт биэрэр түбэлтэлэрдээх. Ол курдук, «Ньурба» хаһыат 2015 сыл алтынньы ый 14 күнүгэр «Планеркаттан иһитиннэрии» диэн пресс-сулууспатын иһитиннэриитигэр Б.Попов бэйэтэ, кини Хабаровскайынан, Петропавловск-Камчатскайынан, Дьокуускай куоракка уонна өссө соҕуруу куораттарга правоохранительнай уорганнар мунньахтарыгар ыҥырыллан кыттыыны ылбытын, элбэх боппуруос көрүллүбүтүн эппит. Ол эрэн, ол киэҥ хабааннаах сырыылара оройуон олоҕор туох суолталааҕын, тугу туруорсубутун, ситиспитин туһунан биир да тыл иһиллибэтэх. Оройуон олохтоохторо итинтэн араас санааҕа кэлбиттэрин быктаран ааһаллар.

Итинтэн да атын холобурдары аҕалыахха сөбө. Борис Николаевич бэйэтин арбанарын, арбатарын сөбүлүүр диэххэ айыылаах тыллаһар курдук өйдөбүллээхпин. Ол курдук, ити «Дьылҕам мичээрдэрэ» диэн интервьютуттан, оройуон хаһыатын бу дьыл кулун тутар 12 күнүнээҕи нүөмэригэр Б.Н. Попов аатыгар элбэх киһи илии баттааһыннаах Аһаҕас суруктан, ааһан иһэр айан киһитэ Станислав Алексеев Ньурбаҕа тутуу бөҕө барарын курдук республика хаһыатыгар суруйууларыттан о.д.а. көстүтэлиир. «Аһаҕас сурукка» тохтоон аастахха, киһи бэркиһиэх да, сонньуйуох да курдук түгэннэри дьоннор кэпсииллэр этэ. Ол курдук, Б.Попов көҕүлээһининэн үс ылгын уолаттарынан, нэһилиэктэри кэрийэ сылдьан, дьону агитациялаан Б.Н. Попову иккис болдьоҕор салгыы туруорунан, өссө күүстээх үлэни ыытан Ньурба оройуона туругурарын туһугар үлэлии хааларыгар туруорсубуттар, көрдөспүттэр!

Хайҕааһыны, арбааһыны өссө күүскэ салҕааччылар көстүтэлии тураллар. Олортон биирдэстэрэ, бу сэтинньи ый 5 күнүгэр «Аҕа баһылыкпыт кимтэн кииннээҕий, хантан хааннааҕый?» диэн төбөлөөх биир балаһа тухары «Ньурба» хаһыакка Ахмед Дмитриев диэн төрүччүнү түөһэр, хаһар, элбэх араас ааттаах-суоллаах Күндээдэ олохтооҕо суруйан субурутта эбээт! А.Дмитриев суруйуутуттан кылгастык түмүк оҥорон эттэххэ, 1984 сыллаахха К.У. Черненко Сэбиэскэй Сойуус Коммунистическай партиятын генеральнай сэкирэтээрэ Б.Н. Попов эт-хаан аймаҕа эбит. Дьэ, онон төрүт дьон төрүөҕэ, ытык дьон ыччата, Ньурбаҕа үгүс дьон хаан уруута, аймаҕа эбит. өссө салгыы тугу түөрэн, хаһан таһааран Борис Николаевич аптарытыатын Арассыыйаҕа тиийэ иһитиннэрэллэр ини. Ону истэн, билэн иһэрбит буолуо диэн сабаҕалыахха сөп.

Мин сөҕөрүм диэн, Борис Николаевич Ньурбаҕа правоохранительнай уорганнар үлэлэрин солбуйуох курдук аһаҕастык тыллаһара буолар. Ол курдук, «Перед законом все равны» диэн «Ньурба» хаһыат 30.03.2016 ыстатыйатыттан быһа тардан аҕалабын: «Нюрбинцы, чьи права ущемлены действием или бездействием правоохранительных органов и их руководителей, могут также открыто обращаться напрямую ко мне. Я, как всенародно избранный глава, обязан защищать законные интересы каждого нюрбинца». Атын улуус баһылыктара итинник тыллаһаллара дуу, суоҕа дуу?

«Прокуратура туһунан» сокуон 26 ыстатыйатын ирдэбилинэн дьон быраабын кэһиини надзордааһын (кэтээн көрүү) прокуратура боломуочуйата буолар. Уонна кэһиилэри туоратааһыҥҥа туһааннаах дьаһаллары ылыахтаах. Быраабы харыстыыр уорганнар уонна кинилэр салайааччылара сокуон ирдэбиллэрин кэһэр буоллахтарына, үрдүкү уорганнарыгар үҥсүллүөхтээх. Улус баһылыгар үҥсэн туһа суох. Кини кинилэргэ ханнык даҕаны миэрэни туттар бырааба суох. Бэйэтин аппараатын үлэһиттэрин эрэ дьаһайыан сөп.

Борис Николаевич баһылык быһыытынан үлэтин кырдьаҕастары кытары сөпсөспөтүн биллэрэн, холуннараллар, баһааҕырдаллар диэн араас эппиэккэ уонча киһини тартара сатаан, полиция үлэһиттэрин түбүккэ түһэттэрэ сылдьыбыттаах. Бүтэһигэр, хомуньуустары кытары сууттаһан хотторон, дьэ дьылыйда быһыылаах.

Ньурба оройуонугар ытыктабылынан туһанар «Ытык Сүбэ» отуттан тахса чилиэннээх уорган Дьокуускай куоракка баар Ньурбалар түмсүүлэрин эмиэ сөбүлээбэккэ үрэйбитэ 2 сыл буолла дииллэр.

«Бэйэ ырбаахыта эккэ чугас» диэн саха өһүн хоһоонугар сөп түбэһэр курдук, быйыл бэйэтэ ыҥыран аҕалбыт А.С. Антоновы Общественнай сэбиэт диэн уруккуттан баар уоргаҥҥа бэрэссэдээтэлинэн талларан үлэтин саҕалаабыттаах. Урукку бэрэссэдээтэл Е.Макаров тоҕо босхоломмута биллибэт. Ол саҥа бэрэссэдээтэл А. Антонов муус устар ыйга биирдэ эрэ мунньахтаабыта биллэр. Атын мунньаҕа иһиллибэт, чып кистэлэҥ дуу диэх айыылаах. Ааттыын уопсастыбаннай сэбиэт дэнэр даҕаны уу-чуумпу буолла. Туох көрүллүбүтэ, быһаарыллыбыта уопсастыбаҕа кэлин иһиллибэт. Баһылыкпыт эмиэ ыста дуу?..

Саамай ыарыылаах боппуруос олорор дьиэлэри тутуу боппуруоһа буолла. 2015 сылтан саҕалаан тутуллубут сүүрбэлии кыбартыыралаах түөрт дьиэ быйыл да үлэҕэ киирбэт буолбута көстөн турар чахчы, аҥаһан-аппаһан киһи хараҕын аала тураахтыыллар, Комсомольскай уулууссаҕа.

Саамай кыһыылааҕа, Алроса-Нюрба Ньурба оройуона социальнай экономическай сайдыытыгар угар улахан кээмэйдээх 324,8 мөлүйүөҥ солкуобайтан алтынньы ый 24 күнүнээҕи туругунан баара-суоҕа 55 мөлүйүөн 630 тыһыынча солкуобай эрэ туһаныллыбыт. 269 мөлүйүөн 170 тыһыынча солкуобай (82,9 %) туһыныллыбакка сыттаҕа үһү. Дьэ, иэдээн буолбатах дуо? Баһылыкпыт тутуу үөрэхтээх, техническай наука кандидата, бастаан баһылыгынан талыллаат, Ньурбаны Аан дойдуга биллэр куорат гына туттарыам диэн өрөспүүбүлүкэ хаһыатынан дарбыйбыта. Тутуу боппуруоһун сыл бүтүүтэ, чопчуламмытын кэннэ, толору соҕус сырдатыллара буолуо.

  ***

Борокуоппай БАҺЫЛАЙАП,

Россия Суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, хаһыат общ. корреспондена.

Ньурба.

"Туймаада" хаһыат, 2016 сыл, ахсынньы 1 к.