Хас биирдии омук, ордук аҕыйах ахсааннаах норуоттар, бэйэлэрин төрүт өйдөбүллэрин, сыаннастарын, сиэрдэрин-майгыларын, үгэстэрин, муударастарын көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тиэрдэ сатыыр соруктаахтар.  Национальнай уратыны тутан хаала сатааһын – норуот омук быһыытынан тыыннаах хааларын мөккүөрэ.

 

Улуу, халыҥ омук быыһыгар кыра омук сүрэҕэ тэбэрин тухары күн анныгар бэйэтин миэстэтин көрдөөхтүүр. Халбаҥныы турар, дьалхааннаах, түөрэккэй одуруннаах орто дойду олоҕор бэйэ миэстэтин буларга, тыыны уһатарага өбүгэлэрбит тыһыынчанан сылларга илдьэ кэлбит олох олорбут үөрүйэхтэрин, билиилэрин туһаныы, ону ыччаппытыгар тиэрдии буолар. 

 

Улуу бөлүһүөктэрбит, суруйааччыларбыт Өксөкүлээх Өлөксөй, Алампа, Ойуунускай, Амма Аччыгыйа, Далан, Сэмэн уонна Соппуруон Даниловтар о.д.а. аман өстөрүн урут кинигэнэн, уус-уран литературанан норуот ылынар, үөрэтэр эбит буоллаҕына, билиҥҥи ыччат кинигэни аахпат буолла. Кинигэни - киинэ солбуйда. Киинэ – иитэр-такайар, өйү угар, уһугуннарар кыахтаах буолла. Бу маннык кэмҥэ саха киинэтэ бэйэтин омугун иннигэр улахан миссиятын өйдөөтө дуо?

 

“Сахафильм” национальнай киинэ хампаанньата туох үлэлээх-хамнастаах, өйдөөх-санаалаах олороруй? 

 

Генеральнай дириэктэр Дмитрий ШАДРИНЫ саха киинэтин сэргээччилэр билэллэр. Кини  бу дуоһунаска анаммыта сылтан орто. Эдэр киһи “детсадыттан” улааппыт дуу, суох дуу? 

 

-          Россияҕа 2016 сыл - Киинэ сылынан биллэриллэн турар. “Сахафильм” сылы хайдах атаарда?

-          Омос ылан көрдөххө бу сыл атын сыллардааҕар туох да уратыта суох буолан көстүөн сөп. Ол гынан баран, биһиги урут сылга аҕыстыы, уоннуу киинэни устубут эбит буоллахпытына, быйыл ахсааныттан хаачыстыбатыгар көһүү баран эрэр. Ол курдук быйыл түөрт киинэҕэ үлэлээтибит. Бастатан туран, тыаҕа олорор саастаах дьоммутугар анаан “Ыаллыылар” диэн киинэ уһуллубут. Кэлиҥҥи кэмҥэ саха киинэтэ үксүн ыччакка эрэ анаан уһуллар курдук. КВН киэлитинэн, “ужас” –кутталлаах киинэлэр буолан хааллылар. Ол иһин “Ыаллыылары” ийэлэрбитигэр-аҕаларбытыгар, эбээлэрбитигэр-эһээлэрибитигэр анаан, сөп соҕус көрдөөн-көрүдьүөстээн, кэпсэнэр кэпсээннээн уһуллубут.

Иккиһинэн,  Таатта улууһун кытары сөбүлэҥ түһэрсэн, Амма Аччыгыйа арамаанынан “Сааскы кэм” киинэ уһулунна. Режиссер – Алексей Романов. Билигин киинэ таҥылла сылдьар. Көрөргүт курдук, “Сахафильм” классиктарбыт айымньыларын саҥа форматка таһааран эрэр.

Үһүс проекпыт - Баһылай Яковлев (Далан буолбатах)  айымньытынан “Хотой” киинэ уһулунна. Бу киинэни устарбытыгар кыһалҕалана сырыттыбыт. Арай, биһиэхэ, Саха сиригэр хотойдорбут бары дьиикэйдэр эбит...

-          ...

-          Дрессировкаламмыт хотойдорбут суохтар эбит. Ону көрдөөн-көрдөөн Киргизияттэн булан ыллыбыт. Инньэ гынан, хотойдоох сценаларбытын барытын, малбытын-салбытын соспутунан, Киргизияҕэ тиийэн уһуллубут.

 

(Ырааппытын... киинэ устуох иннинэ иитийэх хотой баарын-суоҕун хайдах быһаарбатахтарай – аапт.).

 

...“Алмаасфильмы” кытары биир проект оҥордубут.  Билиҥҥи үйэҕэ герой уобараһын көрдөрүөххэ наада диэн санааттан бу проект саҕаламмыта. Аныгы үйэ геройа хайдах буолуохтааҕый? Табах тардыбат, арыгы испэт, куһаҕан дьаллыга суох буолуохтаах. Спортсмен – герой буолуон сөп дуо? Буолуон сөп эрээри, аҥардас эт-сиин чөлө – герой уобараһын ситэ аспат, тутах дии санаан, көрдөөн-көрдөөн, толкуйдаан-толкуйдаан “МЧС” диэҥҥэ тахсан кэлбиппит. “Спасатель”! Манна баар - хорсун быһыы, эр киһи доҕордоһуута, иэдээҥҥэ, алдьархайга түбэспиккэ көмөлөһүү, абырааһын, арыгы испэт, табах тарпат, кыанар-хотунар – Герой уобараһа арыллан кэлэр. Биһи санаабытыгар Герой тахсан кэллэ, оттон көрөөччү бэйэтэ туох диэн быһаарар, дьэ.

Өссө биир проекпыт – “Белый ангел”, Баһылай Харысхал сценарийа. Бу киинэни устарга Өлөөн улууһун кытары үлэлиэхпит диэн илии охсуспуппут. Дьиҥнээхтик олоххо буолбут түбэлтэ. Дьэлиҥдэҕэ нуучча кыыһа биэлсэрдии тиийэр. Ис тиибэ турар, киһи бөҕө өлөр. Бу кыыс бэйэтэ билэр эмтэринэн эмтии сатаан баран, норуот медицинэтин ньыматыгар тиийэр уонна отоһуттар көмөлөрүнэн ис тиибин утары вакцина айан таһаарар.

-          Бу киинэ уһулунна дуу, уһуллуохтаах дуу?

-          Уһулла илик. Бэлэмнэнии үлэтэ бара турар. Бу үөһэ ааттаталаабыт киинэлэрбит экраҥҥа эһиил тахсаллар. Бэлэмнэнии быһыытынан өссө биир проект баар – Алдан куорат дьаһалтатын кытары дуогабардаһан көмүс бириискэлэрин туһунан киинэ устуохтаахпыт.

-          Былыргы көмүс промышленноһын төрүттэммит историята эбэтэр аныгы кэм?

-          Чуолкай бу диэн билигин этэр кыаллыбат. Былааммытын кэпсиибин. 

-          Улахан проектаргыт?

-          Улахан проектарбыт: “Созвездие Полярной звезды” пьесаҕа олоҕурбут -“Командор Полярной звезды” киинэ РФ культуратын министиэристибэтин, Нуучча географическай обществотын, Саха правительствотын сакааһынан уһулла сылдьар. Карелияҕа устуу бүттэ. Алтынньыга-сэтиньигэ Санк-Петербурга уһуллубут, билигин Москваҕа уһула сылдьаллар. Онтон олунньуга Петрозаводскайга  - хараабылларга устуу саҕаланыахтаах. Киинэҕэ саха артыыстара эмиэ уһуллаллар – Василий Борисов, Тамара Обутова о.д.а.

Итини таһынан, дьэ сүрүн хартыынабыт – Никита Аржаков режиссердаах Далан арамаанынан “Тыгын Дархан” киинэбит баар...

-          Уһуллар болдьоҕуттан быдан хойутаан эрэҕит диэн баар. Кулун тутарга киинэ уһуллуута саҕаланыахтаах этэ, билигин этэҥҥэ ахсынньы аам-даама кэллэ.

-          Оборудованиебыт айаннаан иһэр. Аһара крутой, Голливуд киэнин курдук объектив сакаастаабыппыт, онтубут лааппыга мээнэ атыыламмат эбит. Анаан-минээн “Сахафильмҥа” собуокка оҥоһулла сылдьар. Ол объектив кэллэҕинэ, Россияҕа үс-түөрт киностудияҕа уонна биһиэхэ баар буолар!

-          Чуолкай хаһан кэлэрий?

-          Ахсынньы 20-гэр кэлиэхтээх.

-          “Тыгын Дархан” киинэҕэ бюджеттан хас мөлүйүөн көрүллүбүтэй?

-          210 мөлүйүөн солкуобай. Итини сыыһа өйдөөһүн баар... Бу харчы аҥардас биир “Тыгын Дархан” киинэ уһуллуутугар эрэ буолбакка, “Сахафильм” материальнай-техническэй базатын хаҥатарга эмиэ ананар.

-          Холобур?

-          “Тыгын Дархан” киинэҕэ анаан туох да баһаам, сүүһүнэн көстүүм сакаастанна, тигилиннэ. Таҥас-сап, батыйа, батас, иһит-хомуос, ураһа бөҕө (ураһаны атыылаһа иликпит, соторы ылыахпыт – хос быһаарар)! Никита Аржаков хамаандата манна хоно сытан, түүннэри-күнүстэри үлэлээтилэр. Аны ити көстүүмү барытын көрүөххэ-харайыахха наада. Биир киинэнэн бүтэн хаалбаттарын курдук. Бу проекка атыылаһыллыбыт таҥас-сап, реквизит кэнэҕэс историческай киинэлэри устарбытыгар тирэх буолуохтара. Историческай киинэни устарга, киинэ бюджетын 70 бырыһыана реквизиккэ барар. Өйдүүгүн? Ону уонна ол аппаратураларбытын, оборудованиебытын харайар сир наада. Мээнэ массыына курдук гаражка таһааран тоҥорон кэбиспэт буоллахпыт. Таҥас-сап барыта дьиҥнээх түү. Мольларбытын сүрдээхтэр дии...

-          Тириигэ көньүүр ыспатын курдук эрдэ эмтэнэр баҕайыта. Уонна оттон бүтүн “Лена” кинотеатр “Сахафильм” бас билиитигэр баар дии, ама харайарга миэстэ суох буоллаҕай?

-          Оччоҕо “Ленаны” сабан кэбиһэбит дуо?

-          Наһаа да саппатар, киэҥ дьиэ муннуга киэҥ ини.

-          Мээнэ хараллыбат, холодильниктаах, вентиляциялаах буолуохтаах. Саха театрдар көстүүмнэрин анал ларьдарга харайаллар. Онон реквизиты харайар эмиэ туһугар туспа эппиэтинэс.

-          Кыһалыннахха быһаарыллар боппуруос буолуохтаах... ити “Лена”...

-          ...саҥа, аныгы оборудованиенан таҥыллыбыт кинозал аһан эрэбит.

-          Урукку дьоҕус саалаҕытын этэҕин дуо?

-          Наһаа үчүгэй, бастакы этээскэ түһэн иһэн көрөөр эрэ. “Dolby” тыас-уус, саҥа аппаратура... Бэйэбит киинэлэрбитин таһынан, прокатка тахсыбыт киинэлэри барытын көрдөрүөхпүт. Дьиэ кэргэн көрөрүгэр аналлаах кинозал буолуоҕа.

-          Хас миэстэлээҕий?

-          49.

-          Өрөмүөнүн толуйар кыаҕа суох эбит...

-          Оттон отонноотоххо оҥоойук туолар. Баһан ылбатар да, кыра харчы киллэриэ этэ буоллаҕа.  Ити киинэҕэ уһуллар артыыстарбыт босхо оонньооботтор ээ. Барыларыгар гонорар төлүөххэ наада. Аны реквизиппит-таймабыт. Киинэ – орускуоттаах дьыала.

-           “Лена” кинотеатр дьиэтэ “Сахафильм” бас билиитэ. Иһигэр үлэлээччилэр куортамын төлүүллэрэ буолуо.

-          Суох төлөөбөттөр. Ити боппуруоһу таарыйымыахха. “Таарыйымыахха” диэн буолбатах... “Бириэмэтэ кэллэҕинэ – этиэм” – диэххэ. МАУлуун сыһыаммыт үчүгэй-үчүгэй... (Муниципальное автономное учрежение “Кинотеатр “Лена” – аапт.)

-          Государственнай тэрилтэ салайааччытынаҕын, киинэ оҥорор – ол аата идеологияны оҥорор тэрилтэ тутаах киһитэҕин.

-          ...

-           “Российскай нация” туһунан сокуон ылыныллан эрэр.

-          ...Ээ, мин политикаҕа эҥин орооспоппун, мин дьыалам диэн атын буоллаҕа...

-          Чэ, сөп. Бу сокуон ылылыннаҕына, Россияҕа – саха, нуучча, дьэбириэй, “хотугу аҕыйах ахсааннаах норуоттар” эҥин диэн өйдөбүл суох буолар.

-          Оттон билигин да пааспарбытыгар омукпут суруллубут буолбат дуо!

-          Суруллубат, ол эрэн национальнай республикаҕа олороҕун, национальнай оскуолаҕа үөрэнэҕин, омугуҥ  уратытытын чорботоҕун, атыммын, уникальнайбын, манныкпын диир кыахтааххын. Бу саҥа сокуон ылылыннаҕына, бары – россияннар буолабыт. “Мин - ураты омукпун”, “оннукпун-манныкпын” диириҥ аны тохтуур. Экстремизмҥа күтүрэниэххин сөп.

-          “Тыгын Дархаҥҥа” туох да экстремизм суох ээ...

-          Государство иһигэр государстволаахпын диир тугунан диэлийэн тахсыай? Ол иһин, бу сокуон ылыллыан иннинэ, норуот инникитэ биллибэт иэрэҥ-саараҥ кэмигэр, саха норуота сайдыбыт историятын, төрүттэммит государственностааҕын көрдөрөр, норуоту сомоҕолуур “Тыгын Дархан” киинэни булгуччу хойутаппакка, билигин эрэ устар кыахтааххыт. Бу аҥардас режиссер Аржаков дуу, Ил Дархан Борисов, генеральнай дириэктэр Шадрин дуу баҕата, проега буолбатах. Бу киинэ – саха норуотун бүттүүнүн кэнэҕэс кэскилин быһаарар биир аарыма, сүдү суолталаах олуга буолан охсуллан хаалыахтаах. “Сахафильм” “Тыгын Дархан” киинэтэ - улуу бөлүһүөктэрбит, суруйааччыларбыт айымньыларын курдук, норуот дьылҕатыгар дьайар күүстээх мэҥэ айымньы быһыытынан – биир долбуурга ууруллар курдук устуллуохтаах. Эн ситэ миссияҕын өйдөөбөт курдуккун...

-          Олох өйдүүбүн. Өссө Ленин “кино – это важнешее искусство из искусств” диэн эппитэ дии. Киинэ диэн историяны оҥорооһун.

-          Ол эрэ буолбатах, идеологияны оҥорооһун.

-          Даа, даа оннук. Билигин информация наһаа элбэх. Америка олох крутой дии саныыбыт дии. Эн, Америкаҕа сылдьыбытыҥ дуо?

-          Суох.

-          Ити баар ди! Америка “крутойун” Голливуд эрэ киинэлэриттэн көрөн “билэбит”. Киинэ – ментальноһы оҥорор! Ити билигин этэр “якутский феномен кинобума”, “феномен” диибин...

-          Хах эрэ буоллаҕа, сүмэтэ суох. “Тыгын Дархан” курдук киинэ – сүмэ буолуохтааҕа.

-          Ити киинэ бөҕө тахсыбыта – ыстанар эрэһиинэ ыас диибин. Ыстаан баран быраҕан кэбиһэҕин. “Попса”. Классиктарбыт айымньыларын устуохтаахпыт.

-          Саха – тыл таҥаралаах омук. Олоҥхоһуттары сырса сылдьан үс хонуктаах түүнү быһа истэрэ. Кэлин суруйааччыларбыт айахтарын кэтиирбит. Булчуттар дуу, табаһыттар дуу тугу этэллэрин кэтээбэппит ээ. Башарин үс суруйааччыларбытын тилиннэрбитигэр – норуот тиллибитэ. Ойуунускай айымньыта норуокка төннүбүтүгэр – норуот иккистээн тыын ылбыта. Дэлэҕэ да “Ойуунускай тиллибит!” диэн үөрүүлэриттэн киһи барыта хаһыытыы-хаһыытыы таһырдьа сүүрэкэлэһиэхтэрэ дуо? Репрессия тоҕо суруйааччылары бултаспытай? Тоҕо диэтэххэ, норуот кинилэри истэрэ. Билигин оннук суох. Дьон кинигэ аахпат. Дьэ ол кэмҥэ КИИНЭ, КИИНЭ оҥорооччулар эһиги тахсаҕыт, эһиги кэмҥит кэллэ. Эһиэхэ – норуоккут иннигэр туох да улахан сүҥкэннээхэй эппиэтинэс бэрилиннэ. Ол миссияны толоруохтааххыт, ол ону өйдүөхтээххит.... диэн этэ сатыыбын.

-          ... Дьикти баҕайы, бу “Тыгын Дархан” проект эмискэ баҕайы тахсыбыта дии...

-          Эмискэ буолбатах. Кырата уонча сыл буолла. Хаҥаласкын?

-          Кууллатыбын. Тыгын Дархан кыра уолуттан хаан тардабын.

-          Олох ытык иэһиҥ эбит. Онон көрүллүбүт үп-харчы, прокуратура  этэрин курдук, ханна да уҥа-хаҥас (!!!) хамсыа суохтаах. Бу проект сатаныа – аатыҥ кыһыл көмүс буукубанан историяҕа киириэ, туорайдаһыаҥ... бэйэҥ билэҕин.

-          Киинэ устуута наһаа элбэх түбүктээх. Аҥаардас творческай процеһа эрэ буолбакка, хаһаайыстыбаннай, материальнай өттүнэн хааччыллыыта элбэх тэрээһини, сыраны эрэйэр...  “Тыгын Дархан” проект айар бөлөҕө бэйэтин үлэтин, сыалын-соругун билэр. Мин сорукпун бэйэм эмиэ өйдүүбүн - съемка кэмигэр, харгыһа суох  барарын хааччыйыахтаахпын. Ыйыталлар – тоҕо чуолаан бу оборудованиены бу тэрилтэҕэ сакаастаатыҥ диэн. Ол ханнык эрэ хаһан да харахтаабатах чуваштарбар, казахтарбар тоҕо мин сакаастыахтаахпыный? Өскөтүн туох эмэ буоллаҕына ол дьону хантан куйуурдаан булабын? Ол кэриэтин бу аттыбар сылдьар, хаһан баҕарар ойутан аҕалан отчуоттатар, республика тэрилтэтигэр сакаастаатаҕым. Уонна кинилэр аҕалар усулуобуйалара атыттардааҕар быдан табыгастаах этэ.

-          Аахсар гына?

-          Оннук буолумуна. Туох барыта докумуоннаах, докумуона суох бюджет харчыта хамсыа суохтааҕын өйдүүбүн.

-          Прокуратура предписаниета туоратылынна?

-          Сыыһа-халты барыта туоратылынна, көннөрүлүннэ. Бюджет таһынан “тута хоһуйуунан” тугу да айар кыаҕым суох.

-          Норуот “Тыгын Дархан” киинэни кэтэһэр. Күүскэ үлэлээҥ, кытаатыҥ. Оттон үлэ-хамнас хайдах баран иһэрин “Аартык.ру” сырдатан иһиэҕэ.  

 

***