Төрөөбүт улууһугар эрэ буолбакка, Саха сиригэр бастакы маннык аптамаат эрэсиимҥэ үлэлиир оһоҕу Ян Новиков 2014 сыллаахха Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар Лоомтукаҕа аҕалан туруоран турардаах. 150 киловаттаах оһох саҥа тутуллубут куупаллыы оҥоһуллубут култуура, сынньалаҥ киинин сылытар буолбута. Сонун оһоҕу бастакы үлэлэтээччинэн Михаил Бродников ананан, анал кууруһу ааһан үлэтин саҕалаабыта. Онон, улууспутугар Михаил Константинович бу аптамаат хочуол нэмин билбит настаабынньыкпыт.
Бу хочуоллары уонна блок-модуль бэлэм хочуолунайдары Новосибирскай уобалас Бердск куоратыгар баар «Терморобот» собуот 2010 сылтан оҥорон тарҕатар эбит. Биир хочуол 100-600 киловатт, биир модуль хочуолунай 60 киловатт – 3 мегаватт кыамталаахтар уонна 500-30000 кыбадраат метр иэннээх дьиэни-уоту сылытар кыахтаахтар. Хас биирдии оһох, олохтоох климат уратытыттан көрөн, 3-20 күн бэйэтэ бэйэтигэр умайа турааччы. Оһох бункерыгар 4,2-10 кубометр мэлиллибит таас чох кутуллар. Оһохтор оттуктарын сиир көдьүүстэрэ 85-87 бырыһыан эбит, ити таас чоҕунан оттуллар оһохторго саамай үрдүк көрдөрүү.
Саҥа оһохтору илэ хараҕынан көрө СӨ Дьиэ-уот хомунаалынай хаһаайыстыбатыгар уонна эниргиэтикэҕэ миниистирэ Гаврил Левин министиэристибэ хомунаалынай комплекска, сайдыы стратегиятын оҥорууга департаменын салайааччытын Виктор Романовы, пресс-сэкэритээрин Елена Андросованы кытта, кинилэри сэргэ Ил Түмэн тутууга уонна хомунаалынай хаһаайыстыбаҕа сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Александр Романов көмөлөһөөччүтэ Сергей Яковлев алтынньы 22 күнүгэр улууспутугар кэлэннэр Лоомтукаҕа уонна Томторго сырыттылар. Ыалдьыттары кытта улуус баһылыгын бастакы солбуйааччы Павел Сазонов уонна улуустааҕы хомунаалынай хаһаайыстыба салайааччыта Илья Ильин, урбаанньыт Ян Новиков арыаллаатылар.
Бастакы аптамаат оһохтон саҕалаан
1-кы Тыыллыма нэһилиэгэр ититэр ситим бүтүннүүтэ Ян Новиков «Армонд» пиирмэтин көрүүтүгэр-истиитигэр бэриллэн турар. Бүтүн нэһилиэккэ ититэр ситим чааһынай тэрилтэҕэ бэриллэрэ өрөспүүбүлүкэҕэ бастакынан буоллаҕа. Бүгүҥҥү күҥҥэ оскуола ситимигэр 600-түү киловаттаах 3 оһох холбонон туралларыттан, халлаан сылааһыгар биир эрэ оһох улахан таас оскуоланы сылытан турар эбит. Бункерга кутуллубут 3 тонна чох сылаас кэмҥэ 3 күҥҥэ тиийэр үһү. Хочуолунайга киирэн баран, кыһыл кырааскалаах, нууччалыы эттэххэ, элегантнай оһохтору киһи сөҕө көрөр. Нэдиэлэ устата аҕыйах биэдэрэ шлак тахсар эбит. Оскуола хочуолунайыгар Владимир Аргунов, Алексей Леонтьев, Евгений Потапов бэрт сынньалаҥ усулуобуйаҕа үлэлии сылдьаллар.
Лоомтука бөһүөлэгин «Арҕаа Бас» кыбаарталыгар 100-түү киловаттаах 2 оһохтоох модуль хочуолунай туруоруллубут. Арболит дьиэлэргэ 21 кыбартыыраны сылытар. Манна диэн эттэххэ, дьон олорор дьиэлэрин маннык аптамаат оһохторунан сылытыыга Ян Новиков Россияҕа биир бастакынан ылсыбыт урбаанньыт буолар. Инникитин бу эҥэр 600 киловаттааҕы эмиэ туруорар былааннаахтар. Хочуолунайга Павел Ларионов уонна Валерий Тимофеев оператордыы сылдьаллар. «4 кубометр чох нэдиэлэ устата барар», ‒ дииллэр. Оһохторго уматыллар чох сиэрэй буолуохтаах эбит. Үрдүк хаачыстыбалаах хара чох аһары итиини биэрэр буолан оһох горелкатын дьөлө сиэн кэбиһэр үһү. Чоҕу 5 сантиметртан улахана суох кээмэйдээх бытархай гына мэлийтэрэллэр. Чоҕу биэрэр хаһаайыстыбалар (Кангаласс уонна Харбалаах каръердара) бэйэлэрэ мэлийэн биэрэллэр. Биллэн турар, эбии төлөбүргэ. Оттон бастакы оһоххо Леонид Винокуров оператордаан салгыы үлэлэтэ сылдьар.
‒ Нам Көбөкөнүгэр 150 киловаттаах оһох туруоруллубута, ‒ диэн кэпсиир Ян Аркадьевич. ‒ Үөһээ Бүлүү улууһугар баар. Хорообукка балыыһа ситимигэр 300-тээх 2 оһох холбоммута. Уус-Алдаҥҥа Мүрү нэһилиэгин дьаһалтатыгар кыра оһох турар уонна Бороҕон «Радиотумул» кыбаарталыгар эмиэ 300-тээх 2 оһох оттуллан эрэллэр. Төхтүргэ баһаарынай чааска туруорбуппут. Дойдуга саҥа успуорт, култуура киинигэр туруоруллубутун билэҕит. Ити курдук, былаан киэҥ да, барыта үптэн-харчыттан иҥнэр.
«Ян Новиков ‒ наш герой!»
Бу күн Томтор нэһилиэгэр саҥа хочуолунай үөрүүлээх аһыллыыта буолла. Алгыс сиэрин-туомун нэһилиэк ытык олохтооҕо, тыа хаһаайыстыбатын бэтэрээнэ Николай Свинобоев оҥордо. «Үлэлээбиппит иккис нэдиэлэбит», ‒ диэн кэпсээтилэр оператордар Владислав Афанасьев, Иван Лыткин, Егор Ноговицын. Улахан дьон, оҕо аймах хочуолунай иннигэр мустаннар, ыалдьыттары уруйдуу-айхаллыы көрүстүлэр. «Ыра санаа туолбутунан!» … «Итии ситим ‒ барыбыт үөрүүбүт!» … «Тепло и уют в каждом доме» … «Ян Новиков ‒ наш герой!» диэн курдук суруктардаах кумааҕы былакааттары туппут оҕолор кэккэлээн турдулар.
Томтор нэһилиэгэ өрөспүүбүлүкэҕэ биир бастакынан бөһүөлэгин дьиэлэрэ олорчу кииннэммит ититэр ситимҥэ холбоммут нэһилиэгинэн буолла. «Армонд» пиирмэ хочуолунайыгар 56 ыал дьиэтэ холбоммут. Атын 110-ча дьиэ хомунаалынай хаһаайыстыба хочуолунайыгар холбонон тураллар. Биллэн турар, ити барыта нэһилиэк дьоно-сэргэтэ түмсүүлээх, баһылык Мирон Свинобоев нэһилиэгин олоҕун сүрүннүүр дьоҕурун, сүүрүүтүн-көтүүтүн түмүгэр ситиһиллибит. «Чааһынай» ититии секторыгар холбонооччулар бары 64-түү тыһ. солкуобайы бырахсыбыттар. Саас турбаларын тиэйтэрэн аҕалбыттар. Ол кэнниттэн, нэһилиэк олохтоохторо оҕолуун-уруулуун, эдэрдиин-эмэнниин элбэхтэ субуотунньуктааннар, ититэр ситим атахтарын, оттон турбалар тардыллыбыттарын кэннэ, олору тоҥорбот сууларынан бүрүйүүгэ күргүөмнээхтик үлэлээннэр саҥа хочуолунай бэрт суһаллык үлэҕэ киллэриллэр, итиинэн хааччыйар кыахтаммыт. Ол иһин урбаанньыт Ян Новиков томтордорго махтала улахан.
‒ Маннык аптамаат оһохтоох ититэр ситимҥэ бүтүн бөһүөлэк холбонуута диэн дьиҥнээх социальнай өрөбөлүүссүйэ буолар, ‒ диэн сыаналаата үөрүүлээх мунньахха нэһилиэк баһылыга Мирон Свинобоев. ‒ Оттон дьон олоҕор көмөлөөх биисинэс туһунан этэр буоллахха, бу Ян Новиков курдук дьоҥҥо утары баран көмөлөһө сатыахха, туох кыалларынан өйүөххэ наада.
Кырдьыга, дьоҕус кыахтаах урбаанньыт сыаналаах оһохтору ыраахтан тиэйтэрэн аҕалтаан туруортууругар элбэх ороскуоту көрсөрүн өйдүүр буоланнар, улуус салалтата эмиэ утары баран, ол ороскуоттарыттан сүрүннэрин эрдэттэн төлөһүү дьаһалларын ылынар буолан, Лоомтукаҕа да, Томторго да, Дойдуга да «Терморобот» оһохтор үлэлии тураллар. Хомунаалынай хаһаайыстыба министиэристибэтэ эмиэ «бу биһиэхэ конкурент көһүннэ» диэн туора көрбөккө, «Армонд» хааччахтаммыт эппиэтинэстээх уопсастыбаҕа көмөлөһө сатыыр. Ордук, гаастааһыҥҥа хабыллыбат уһук-кытыы нэһилиэктэргэ бу оттугу кэмчилиир уонна, улахан хочуолларга тэҥнээтэххэ, сыаналара удамыр хочуоллар ититэр ситимҥэ ордук көдьүүстээх буолуохтарын сөп.
‒ Эһиги Мэҥэ-Хаҥалас улууһугар кииннэммит ититиигэ бүттүүн холбоммут бастакы бөһүөлэккит, ‒ дитэ Бырабыыталыстыба Бэрэссэдээтэлин эбээһинэһин толорооччу Алексей Колодезников эҕэрдэтин тиэрдэн туран ДьУоКХ миниистирэ Гаврил Левин. ‒ Өрөспүүбүлүкэҕэ 45 хочуолунай үлэҕэ киллэриллиэхтээҕиттэн 22-тэ үлэҕэ киллэриллэн турар. Мэҥэ-Хаҥаласка 10 хочуолунай үлэҕэ киллэриллиэҕэ. Сыл ааспыт кэмин устата хомунаалынай хаһаайыстыба эйгэтигэр 26,9 млрд. солк. үбү көрдүбүт. Онтон 12 мөлүйүөнүн оттугу тиэрдиигэ, 14 мөлүйүөнүн хапытаалынай өрөмүөҥҥэ уонна 600-тэн тахса тыһыынчатын элбэх кыбартыыралаах дьиэлэргэ хапытаалынай өрөмүөннэри ыытыыга. Ону тэҥэ, хочуолунайдарга электроуот бардаҕына, быстах кэмҥэ электроуотунан хааччыйар тэриллэри туруортаатыбыт. Ол курдук, Ян Новиков хочуолларыгар эмиэ. Эһиги улуус да, нэһилиэк да таһымынан утары үп көрөн үлэлэһэргитин хайҕыахха эрэ сөп, ‒ диэн туран министиэристибэ Махтал суругун Ян Новиковка туттарда.
Улуус баһылыгын бастакы солбуйааччы Павел Сазонов Ян Новиковка баһылык уонна улуус дьокутааттарын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Андрей Находкин ааттарыттан Эҕэрдэ суругу уонна улуус дьаралыктаах бэлэх чороону, дьаһалта грамотатын тиксэрдэ. Ил Түмэн дьокутаата Александр Романов көмөлөһөөччүтэ Сергей Яковлев Ян Новиковка парламент тутууга уонна хомунаалынай хаһаайыстыбаҕа Бочуотунай грамотатын туттарда. Ытык кырдьаҕас Николай Свинобоев Ян Новиковка алгыстаах дэйбиирин бэлэхтээтэ.
Үөрүүлээх тэрээһини оскуола үөрэнээччилэрэ, олохтоох ырыаһыттар киэргэттилэр. Дьиэ ойуулаах бырааһынньыктааҕы туорду бастаан быһар чиэс Ян Новиковка бэрилиннэ.

****
Аркадий ИННОКЕНТЬЕВ.

Мэҥэ-Хаҥалас