Хас биирдии улахан быыбар – кандидаты, партиялары талыы эрэ буолбатах. Бу биһиги обществобыт өйө-санаата, майгыта-сигилитэ, олоҕо-дьаһаҕа, көрүүтэ-истиитэ  ханнык-туох таһымҥа тиийбитин көрдөрөр, салгыы ханнык суолунан сайдарын торумнуур бэртээхэй кэмэ буолар.

Саха сиригэр быыбардыы тахсааһын 47,89%  диэн Киин быыбардыыр хамыыһыйа отчуоттаата.  Уһук Илиҥҥэ, үгэс курдук, биһиги республикабыт Чукотка кэнниттэн (59,35%) иккис миэстэлээхпит.  Оттон Россия үрдүнэн дьон быыбарга кыттыыта эмиэ аҥаарын да кыайбат - 47,84%.

Ааспыт 2011 сыллааҕы Дума быыбарыгар Саха сиригэр 59,3% быыбардааччы куоластыы тахсыбыта. Бу сырыыга дьон, ордук политика диэн баран муннукка ытыыр сахалар ортолоругар, тоҕо куоластыы тахсыбатаҕа биллэр. Бастатан туран, биир мандаттаах уокурукка “дьоһуннаах кандидат суох” диэн, иккиһинэн, быыбарга итэҕэйии улам түстэр түһэн иһэр.

Өскөтүн Бельгияҕа быыбардыы кэлбэтэх киһини ыстарааптыыр эбит буоллахтарына, биһиэхэ хата сорох либеральнай партиялар дьон кэлбэтигэр интэриэстээхтэр. Аҕыйахтан аҕыйах куолаһы ыллахтарына даҕаны мандатка тиксэр кыахтаналлар. Онон “эһиги куоласкыт син биир тугу да быһаарбат, барыта эрдэттэн “үөһэттэн” быһаарыллан турар” диэн дьону синнэригэр түһэрэн кэбиһэллэр. Итини таһынан, социологтар этэллэринэн, икки атахтаах 25 бырыһыана политиканы ончу интэриэһиргээбэттэр да, сэҥээрбэттэр да. Чэ, ол дьон тустара туспа. Аан дойду, Россия туругун ырыта барыллыбат, биһигинэ да суох ырытыһар дьонноохторугар саарбахтаабаппыт. Онон, кыра норуоппут кыра аҥаара куоластаабытыттан тирэнэн бэйэбит санаабытын этэн көрүөхпүт.  

***

Бастатан туран, биир мандаттаах уокурукка Сөдүөт Тумууһап кыайбыта тугу туоһулууруй?

Тумууһап 20-ттэн тахса сылы быһа былааска, далбарга сырыттар да сахатын норуотун туһугар киһи хараҕынан көрөрүн, илиитинэн бигиирин тугу да оҥорбото. Сатахха, төрөөбүт Кэнтигэр мас дьыссаат сыыһа туттарбыта эбитэ буоллар, син “бу Тумууһап өҥөтө” диэн тарбаҕынан ыйан көрдөрүөхтэрэ эбитэ буолуо.  (Бу кэнниттэн саатар туруорбах балаҕан тутар ини).

Үөһээ Бүлүүгэ Духуобунас киинэ тутабын диэн 20-ччэ сыллааҕыта саайбыт сыбаайата билигин да “эттэммэккэ-сииннэммэккэ” ардах-хаар аһылыга буолан көөрөттөн эрэр. Хата олохтоохтор сүөһүлэрэ-сылгылара  онно айанан өлөн дөрүн-дөрүн дьокутаат аата бөрүкүтэ суох тылларга сөрөнөр. Бачча дьон үһүстээн “сахатын эрэ иһин” талбытын туһугар, үөрбүччэ-махтаммычча ол сыбаайаларын хостоон быраҕаттыах этэ.  

Дьэ, эдэр политиктар Тумууһап холобуругар көрөн кэбиһиҥ – норуотун туһугар тугу да оҥорбот буоллахха, үйэ-саас тухары сирэй-харах анньыллар абытайын.  Онон политикаҕа сананар буоллаххытына, хайаан да сахаҕыт норуотун туһугар тиритэ-хорута үлэлиэхтээххит, тугу эмэ оҥоруохтааххыт.

***

“Норуот туһугар тугу барытын оҥоруом” диэн тыллар иһиллэр буолбуттара үөрдэр. Ол курдук Маппый Евсеев солуута суох эйэҥэлээтэр, бэйэтин бэйэтэ утардар да,  “сахам норуотун туһугар” томороон тойоттору да утары барыам диэн тыллары ыһыктар буолбута – истэргэ кэрэ . Маппый курдук таһымнаах политик сатахха инньэ диирэ да хайҕаллаах.

Олег Тарааһап  туһатыгар тыҥатын күүгэнэ бараныар диэри агитациялаабыт Вячеслав Штыров төһө эрэ абарда.  Ону сэргэ, бастаан, Саввич  туһатыгар илии хомуур хампаанньатын  “салайбыт” онтон аны Тарааһапка үөһэ-аллараа тыыммыт  ХИФУ хотуна да ис-иһиттэн үөрбэтэҕэ сэрэйиллэр.      

“Киоскер”  Саха сириттэн барда да чыына-хаана, дьайыыта уостан  түспүт. Ити биирэ.

Иккиһинэн, кини САХА тойотторо суох хайдах да Саха сирин дьаһайар кыаҕа суоҕун бу быыбар түмүгэ көрдөрдө. Аҥардастыы айаатыы сылдьыбыта ханыаан да суох буолбут, мантан барда да быраһаай. Онон кэлии омук манна төрөөн да баран олохсуйдаҕына эрэ таба көрүллэр кыахтаах буолбутун туоһулуур.

Олег Тарааһап, кэпсээн быһыытынан,  быыбар тиһэх күннэригэр диэри ДП-1 уораҕайыгар сүүрэ-тиэстэ, үҥэ-сүктэ сатаабыт, “дьоҥҥутугар хамаанда биэриҥ” диэн. Штыров Тарааһабын таһаараары биһи дьоммутун төһө эрэ ыкта-түүрдэ.  Дьөгүөр Барыыһап төрөөбүт улууһа Тарааһапка куоластаата. Ол эмиэ да сөп, чурапчылар сөпкө гыммыттар.  “Дьонум эйиэхэ биэрдилэр, оттон атыттар... атыттар буоллаҕа”, - диэн илии нэлэс, санны ыгдах – “ыстыырап” ылара суох.  

***

Дьэ, бу кэнниттэн киин сиртэн кэтии-маныы сытааччылар аныгыс улахан быыбарга түмүк оҥостуохтара буоллаҕа дуу. Саха өйө-санаата уларыйбыт, төһө да быт хаамыытынан да буоллар бэйэтин сиригэр бэйэтэ хаһаайын буоларга санаммыт. Төһө да атын омуктарга иилиҥкэйдэһэ да сылдьыбытын иһин, тугу да норуотугар туһалаабатаҕын билэ-билэ, араастаан “таҥнарыахсыт” диэн ыыстаатар да, бэйэтин киһитин бу быыбарга өйөөтө.

Мантан антах Ил Дархан быыбарын күрэҕэ саҕаланар. “Сахалар туора омугу талбаттар” диэтэхтэринэ, дьэ, хата, үөс сиртэн  саха политик уолаттарыгар болҕомто күүһүрэрэ дуу. Сыныйыы-ырытыы барыа, ол аайы компроматынан тамнаһыы дэлэйиэ.

Аныгыс Ил Дархан быыбарыгар холонооччулар элбиэхтэрэ.  Тумууһап биир сайтка “Ил Дархаҥҥа сананабын” диэбит да - ыра санаа.  Саҥа Дархан эдэр-сэниэлээх, аныгы тэтимнээх олоҕу кытары бииргэ сылдьар, эрчимнээх , билиилээх-көрүүлээх киһи буолара наада. Наар аанньа маннык сууттаһан барыларын туораталыам диэн быһа этинэрэ сиэрэ суох олуона. Киһи эмэҕирэр, нэк буолар кэмэ баар.  Дархаҥҥа киирсии саҕаланнаҕына  “саха-нуучча” диэн оонньотуу суох буолуоҕа, кинитээҕэр буолуох элбэх эдэр, кыахтаах, харчылаах сахалар көстүөхтэрэ.

Билиҥҥитэ улахан сыала-соруга, такайыыта суох буор босхо туос иллэҥ сылдьар политикаҕа киирсиэх санаалаах уолаттар бааллар. Санааҕытын сааһылааҥ, бөҕөргөтүҥ, сыал-сорук туруорунуҥ онтон саха обществота бэйэтэ, 2019 сылга диэри, саҥа салайааччыны иитэн, сатахха ирдэбилин чопчу сааһылаан таһаарыахтаах.

***

Aartyk.Ru