Бу чахчы улахан болҕомтону, анал үлэни, тэрийиини эрэйэр дьыала. Ол гынан баран ааптар сорох этиилэрэ олус быһаччы курдуктар.

Быстахтык ыллахха, «классиктарбыт айымньыларын булан ылан ааҕар, үөрэтэр дэбигис кыаллыбат» диэн уонна «Соторутааҕыта республика таһыгар олорор билэр дьонум  үс классик айымнытын сураһан көрдөппүттэригэр, бэрт эрэйинэн, тыл-тыҥа бараныытынан эрэ сороҕун булан ыыттым. Дьиҥинэн, Өксөкүлээх, Ойуунускай, Алампа, Неустроев, Амма Аччыгыйа, Сэмэн Соппуруон Даниловтар, Далан онтон да атын саха норуотун сайдыытыгар сүҥкэн кылааты киллэрбит бөлүһүөктэрбит, публицистарбыт,  суруйааччыларбыт, политиктарбыт, культурнай деятеллэрбит  айымньылара хас биирдии ыал библиотекатыгар барытыгар тиийэр гына маҕаһыыҥҥа тэлгэнэ сытыахтаахтаахтара этэ. Ол – суох, кыаллыбат» этиини кытта сөпсөһөр уустук. Сэбиэскэй кэмҥэ классиктар айымньылара бобулла сылдьыбыт кэмнэриттэн кэнники бириэмэҕэ сүрдээх элбэх айымньы, кинигэ тахсыбыта. Ол кинигэлэр үгүс ыаллар, библиотекалар долбуурдарыгар билигин даҕаны бааллар.

Онтон 90-нус сыллартан ыла классиктар, народнай суруйааччылар кинигэлэрэ дэлэччи тахсар, тарҕанар буолбутун ама ким мэлдьэһиэй?! 2005 сыллаахха Саха сирин суруйааччыларын Сойууһун Бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ Н.И. Харлампьева уонна кинигэ кыһатын көҕүлээһиннэринэн, Саха сирин классик уонна норуодунай суруйааччыларын айар нэһилиэстибэлэрэ анал сериянан бэчээттэнэн тахсалларын туһунан боппуруос салалтаҕа көтөҕүллүбүтэ.   Ити сылтан саҕалаан СЈ Бэрэсидьиэнин дьаһалынан классиктар уонна норуодунай суруйааччылар айымньылара тиһигин быспакка тахса турар. Уопсайа 126 томнаах айымньы бэчээккэ тахсыахтааҕыттан, 57 том бэчээттэннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй, Николай Неустроев, Алампа, Амма Аччыгыйа, Суорун Омоллоон, Күннүк Уурастыырап, Иван Гоголев, Бүөтүр Тобуруокап, Сэмэн Данилов, Михаил Тимофеев, Моисей Ефимов, Николай Якутскай, Савва Тарасов, Далан уо.д.а. айымньыларын хастыы да томнара таҕыстылар.

Ону таһынан кинигэ кыһатыгар классиктарбыт өлбөт-сүппэт айымньыларын ааҕааччыга, оҕоҕо, оскуолаҕа тиэрдэр сыалтан 90-с сыллартан саҕалаан «Уран тыл уустара» сериянан классик, норуодунай суруйааччыларбыт бастыҥ айымньылара бэчээттэнэ турар. Билиҥҥитэ, бу сериянан 24 суруйааччы кинигэтэ таҕыста. Үүнэр көлүөнэҕэ, оҕолорго анаан 2001 сылтан «Саха суруйааччылара оҕолорго» серия бэчээттэнэр. Ол иһигэр Өксөкүлээх Өлөксөй, Алампа, Амма Аччыгыйа, Николай Якутская, Петр Тобуруокап, Далан, Эрилик Эристиин, С. Васильев, Семен Данилов, Софрон Данилов,  Чысхаан, Кулантай, Лев Габышев уо.д.а., барыта 20 суруйааччы айымньылара киирбит киирбиттэрэ. Бу кинигэлэр бары кинигэ кыһатыгар тематическай былаанынан тахсар хас биирдии кинигэттэн 600-түү экземпляр СӨ Национальнай бибилэтиэкэ нҥҤүҥ бары куорат, улуус, нэһилиэк, оскуола бибилэтиэкэлэригэр босхо бэриллэ турар. 700-түү экземпляр Үөрэх министиэристибэтин нөҥүө бары оскуола бибилэтиэкэлэригэр бэриллэ турар. Онон классиктар айымньыларын кыһаммыт, дьулуспут киһи бибилэтиэкэлэргэ, маҕаһыыннарга булан ааҕар, атыылаһар толору кыахтаах.

«Чтение» бырайыагынан «Саха литературатын 100 бастыҥ айымньыта» Национальнай бибилэтиэкэҕэ үлэлэнэр. Бу сылга «Оҕо литературатын антологията» бэчээттэммитэ. Кинигэ кыһата «Саха литературатын көмүс кылаата» классиктар айымньыларынан быыкаа кинигэ хомуурунньуга тахсан ааҕааччы биһирэбилин ылла. Күн бүгүн кинигэ маҕаһыыннарыгар Өксөкүлээх Өлөксөй, Алампа, Николай Якутскай, Күннүк Уурастыырап, Леонид Попов, Семен Данилов, Амма Аччыгыйа, Михаил Тимофеев, Эллэй,  Чаҕылҕан, Тимофей Сметанин,  Кындыл, Болот Боотур, Николай Габышев, Реас Кулаковскай уо.д.а. айымньыларын кинигэтэ атыыга баар.

Нэһилиэстибэ боппуруоһугар санааны үллэстэр буоллахха, биһиги правовой судаарыстыбаҕа олорорбут быһыытынан, РФ ГК 4 чааһыгар авторскай быраап сокуонунан көмүскэнэр. Авторскай бырааптаах киһи тус интэриэһин ким даҕаны күөмчүлүүр  кыаҕа суох. Нэһилиэнньиктэр уопсай интэриэһи өйдөөн, баҕа өттүлэринэн Национальнай архыыпка, музейга, научнай институттарга, суруйааччылар тэрилтэлэригэр, о.д.а. туттарыахтарын сөп. Сокуон быһыытынан, авторскай быраап суруйааччы өлбүтүн кэннэ 70 сыл устата нэһилиэнньиктэригэр бэриллэр. Өскөтүн суруйааччы Аҕа дойду улуу сэриитин кыттыылааҕа буоллаҕына, бу 70 сылга 4 сыл эбиллэн биэрэр. Оттон суруйааччы репрессияламмыт буоллаҕына, реабилитацияламмыт кэмиттэн 70 сыл эбиллэр.

Холобурга эттэххэ, Саха сэбиэскэй литературатын төрүттээбит Платон Алексеевич Слепцов-Ойуунускай  үтүө аата норуотугар 1955 сыллаахха биирдэ төннүбүтэ. Ол аата 70 сыл устата (2025 сылга диэри) кини нэһилиэстибэтин нэһилиэнньиктэрэ бас билэллэр. Платон Ойуунускай айымньылара үөһэ ааттаммыт серияларга уонна, уопсайынан, кэнники уонтан тахса сыл устатыгар, хомойуох иһин, бэчээттэнэ иликтэр. Ол курдук, Платон Ойуунускай кыыһа Сардаана Платоновна 2007 сылга олохтон барыаҕыттан ыла улуу суруйааччы айар нэһилиэстибэтигэр быраап кини биир аймаҕын сабардааһыныгар киирэн, айымньылара тахсыыта уустугуран турар. Бүтүн норуот, киһи-аймах баайа буолар Ойуунускай айар нэһилиэстибэтэ бэйэтэ, кыыһа өлбүттэрин кэннэ, хос репрессияламмыт кэриэтэ хааччахтанарын киһи кыайан өйдөөбөт. Онон Яковлева классиктар айар нэһилиэстибэлэрин туһунан этиитэ оруннааҕын ити түгэнинэн бигэргэтиэххэ сөп.

Манна даҕатан аҕыннахха, поэт Василий Георгиевич Дедюкин олохтон барбытын кэннэ айар нэһилиэстибэтэ сүтэн Дьааҥы улууһугар улахан айдаан тахса сылдьыбыттаах. Оччотооҕуга улуус култууратын управлениетын салайааччытынан үлэлээбит киһи: «Ааранан мин балыырга түбэһэ сылдьыбытым. Өр баҕайы көрдөөһүн, сүпсүлгэн буолбута. Сүппүтүнэн ааҕылла сылдьыбыта», -диэн улаханнык хомойон кэпсээбиттээх. Онтон кэнники хас да сыл ааспытын кэннэ биллибитинэн, поэт аймахтарыттан Дьокуускайга баар дьааҥылар биир дойдулаахтара кинигэ таһаартарабын диэн туох даҕаны опись, испииһэк оҥорбокко, араспыыска биэрбэккэ эрэ ылбыт уонна күн бүгүнүгэр диэри төннөрө илик. Суруйааччы нэһилиэстибэтэ, архыыба ити курдук түбэһиэх дьон илиитигэр киирэн хаалара хомолтолоох. Онтон дьааҥылар, суруйааччылар Василий Дедюкин архыыба, куһаҕанын талан эттэххэ, чааһынай дьиэҕэ ууга сытыйан, уокка былдьанан, кутуйах сиэн дуу, эбэтэр илииттэн илиигэ бэриллэн дуу сүтэн хаалар кутталлаах диэн улаханнык дьиксинэллэр.

Онон айар үлэһиттэрбит, улахан салайааччыларбыт архыыптара ханнык эмит улахан түмэл дуу, эбэтэр Национальнай архыып иһинэн түмүллэн хараллара сөп этэ.

Август ЕГОРОВ, “Бичик” Национальнай кинигэ кыһатын дириэктэрэ.


***

 Aartyk.Ru