Солкуобайбыт сыаната түһэн, дуоллар, евро куурса икки төгүл ыараата уонна тохтообокко халбаҥныы турар чинчилээх. Дойду салалтата, бэлиитиктэр, экэнэмиистэр соторутааҥҥа диэри арҕааҥҥы дойдулар саанксыйалара биһиэхэ улаханнык дьайбат, хата, бэйэлэрэ кэһэйиэхтэрэ диэх курдук хоҥорууларыгар холооботтуу тыллаһар этилэр. Кинилэри дойду нэһилиэнньэтин балаһыанньатынааҕар Украина улаханнык долгутарга дылыта. Ол эрээри, көстөн турары хайдах кистиэххиний? Билигин судаарыстыба телеханаалларыгар, чопчу ыллахха Россия 1 ханаалга, аһаҕастык аан дойдуга кириисис саҥа түһүмэҕэ саҕаланна, саамай ыарахан балаһыанньа 2015 сылга кэлиэҕэ диэн этэр буоллулар. Биллиилээх экэнэмиистэр ону бэлэмнээхтик көрүстэххэ, нэһилиэнньэ олус оҕустарыа суоҕа дииллэр. Икки суол баарын ыйаллар: бастакыта, бизнескэ, урбааҥҥа туох кыаллар усулуобуйаны тэрийэн ол суотугар туруктаах экономиканы, нолуок киириитин хааччыйыы, бюджеты толоруу. Иккиһэ, чааһынайга үбү-харчыны уган дьон кэтэх хаһаайыстыбаларын бөҕөргөтүллэрин ситиһии, көҕүлээһин диэн. Саамай сөпкө этэллэр. Урукку курдук, аан дойдутааҕы бааннартан, фондалартан кредит ылар кыах билигин суох, арҕааҥы дойдулар ньиэп, гаас сыанатын түһэрэн соруйан тутан олоруохтара. Сэбиэскэй Союһу ол ньыманан ыспыттарын хос хатылыы сатыахтарын сөп. Онон уһун кэмҥэ, этэргэ дылы, куру ыга тардынарга күһэллэбит.

Урукку өттүгэр дойдуга оҥорон таһаарыыны өйөөбөккө, наар тастан киирэр табаарга-бородууксуйаҕа ытыһы тоһуйан олорбуппут сыыһатын, дьэ, хойутаан өйдөөн бэйэбит оҥорон таһаарааччыларбытын өйүөххэ диэн айаҕаланабыт даҕаны, ньиэп сыаната муҥутаан турар кэмигэр, оччолорго үлүгэр үптээх-харчылаах олорон инвестиция оҥорботох буоламмыт, сэбиэскэй саҕанааҕыны барытын эһэн баран, билигин хос ыраас лиистэн саҕалыыр — ырыалаах олоҥхо. Тустаах идэлээхтэр этэллэринэн, онуоха баһаам үп уонна кырата 3-4 сыл наада. Сатаатар, туох эмэ үлэҕэ-хамнаска көсстөр-биллэр хамсааһын, анал бэлиитикэ оҥоһуллан эрэрэ улаханнык көстүбэт. Онтон саппаас үп-харчы солкуобайы валюта куурсуттан хаалбатыгар искусственнайдык тута сатааһыҥҥа, кыһыҥҥы Олимпиаданы ыытыыга, быстар хаалыылаах Крымы өрө тардарга уонна иитэргэ-аһатарга, «тымныы сэрии» содулугар байыаннай күүһү, сэрии сэбин күүһүрдэргэ, о.д.а. ороскуоттанна. Ол барыта ууну кумахха куппут тэҥэ эргийбэттии сүтэр харчы. Итиччэлээх үбү дойду бэйэтин бэйэтэ хааччынан, аһаан-таҥнан олороругар укпут буоллар, билигин байылыаттык олорор буолуох этибит. Чэ, ону биһиги, көннөрү дьон, хайыыр да кыахпыт суох, үөһээҥҥи былааспыт, баһылыыр баартыйаларбыт быһаараллар. Онон биһигиттэн бэйэбититтэн субу ыы муннубутугар анньан турар балаһыанньаҕа туох тутулуктааҕын ону толкуйданан көрүөҕүҥ.

Бастатан туран, бэйэтэ мөлтөөбүт судаарыстыба хааһынатыттан улахан көмө суох буолуоҕун, хайа баҕарар дойду салалтата моҥкурууттаабат туһугар мэлдьи бэйэтин нэһилиэнньэтин суотугар өрүһүнэрин урукку устуоруйа хомолтолоох уруогуттан өйдүүргэ уолдьаста. Онон кэлиҥҥи бириэмэтээҕи — 90-нус сыллардааҕы — кэһэлтэ уопуттан билигин эмиэ бюджеттан хамнастаммат тыа сирин олохтоохторо эмиэ дьоҕус биэнсийэлэрин, оҕо босуобуйатын тэҥэ саамай сүрүнэ — кэтэх хаһаайыстыба суотугар эрэ аһыыр-таҥнар кыахтанарын өйдүөххэ.

Николай Якутскай «Көмүстээх үрүйэ» сэһэнигэр Сэдьүк кырдьаҕас «Көмүс — эбэҥки баайа буолбатах» диирин курдук, көмүс, алмаас, атын сиртэн хостонор баай Саха сирин олохтоохторун баайа буолбакка, туһалыаҕынааҕар ийэ айылҕабытыгар хоромньута улахан. Ол иһин Саха сирин тыатын олохтоохторун үйэ-саас тухары ынах-сылгы сүөһү, таба уонна балык булда иитэн-аһатан олорбутун өйдөөн тураммыт, ыал сүөһүтүн эспэтин туһугар кыһаллыахха, олохтоох былааспытыгар сөптөөх дьаһал ылылларыгар үлэлэһиэххэ. Сүөһүтэ суохтар арыый кыаналлара хотонноох, күрүөлээх-хаһаалаах, оттуур сирдээх аймахтарыгар, ыалларыгар тугунан эмэ кыттыһары толкуйданаллара наада. Холобурга, сайынын күүскэ от оттоон отунан кыттыһан, эккэ-аска атастаһар-мэнэйдэһэр гына. Бэйэбит өрөспүүбүлүкэбит салалтата сүөһүтэ суох ыалга сибиинньэ, куурусса иитэргэ бастакы бэрэсидьиэммит М.Николаев олоххо киллэрэ сатаабыт дьаһалын сөргүтэрэ көмөлөөх буолуох этэ. Бүтүн дойду, систиэмэ, экономика ыһыллар-тоҕуллар уустук кэмигэр үлэлээбит бастакы Аан Дархаммыт М.Николаев ааспыт ыйга Москваҕа семинарга сылдьыбыт уонтан тахса улуус дьаһалтатын баһылыктарыгар, солбуйааччыларыгар «ыарахан кэм кэлэн иһэринэн дьоҥҥутун-сэргэҕитин бэлэмнээҥ, дьаһалла ылыныҥ» диэн мээнэҕэ сэрэппэтэҕэ. Ил Түмэммит кэмитиэттэригэр эһиилги бүддьүөт ыарахан буоларын туһунан кэпсэтиилэр бараллар.

Дьэ, онон, сэрии, сут-кураан сылларыгар курдук уопсай бурдугу, сүөһүнү көрөн олорон хоргуйан быстыбыт, уонунан тыһыынча дьоммут дьылҕаларын өйдөөн тураммыт, төһө билигин оннук тахсыбатыгар эрэммиппит иһин, «таҥара сэрэҕи таптыыр», «таҥараҕа эрэн, ол эрээри бэйэҥ найыланыма, олорон хаалыма» диэн нуучча норуотун муудараһын санаан олорон биэримиэххэ. Былаас куруутун уолуйуу, аймалҕан тахсыа диэн сэрэхэдийэн нэһилиэнньэни эрдэттэн сэрэппэт идэлээх. Ельцин дефолт буолуо суоҕа диэн дойду олохтоохторугар аһаҕас эфиринэн эрэннэрбитин кэннэ сарсыҥҥытыгар солкуобай сууллубутун буолбутун умнумуоҕуҥ.

Билигин оҥоһулла сылдьар бырагырааманы, Тыа хаһаайыстыбатын сокуонун бүттүүн нэһилиэнньэнэн дьүүллэһэн бу уустук кэмнэргэ быыһыыр-абырыыр хайысхалаах сокуон, төрүт оҥостуохха. Норуот талбыт дьокутааттара, Ил Дархаммыт сөптөөх дьаһаллары эрдэттэн ылыналларын ирдиэххэ. Уотурбаны, туорах бурдугу, уоҕурдууну, уматыгы о.д.а. стратегическай суолталаах табаар быһыытынан көрөн, кииннээн хааччыйыыны тэрийэри күүһүрдүөххэ наада. Тастан тиэйэн киллэрэргэ үп тиийбэтин учуоттаан, аны сайыҥҥыттан бэйэ иһигэр туорахтаах култуураны, өр сыллаах оту үүннэриигэ, сири хорутар, таҥастыыр тиэхиникэни ылыыга үбү-харчыны, атыҥҥа аралдьыппакка, чопчу угуохха, уотурба оҥорор собуоппутун хос үлэлэтэр болҕомтону ууруохха. Тыабыт Сылын уһатыллыбытын быһыытынан, Саха сиригэр үлэлиир улахан хампаанньалар, Уһук Илин сайдыытын бырагыраамматыгар тыа сирин олохтоохторо социальнай-экономическай көмүскэллээх буолалларын туһугар, анал үбү-харчыны тыыралларын бары бүттүүн турунан ситиһиэҕиҥ. Бэйэбит туспутугар атын ким да кыһаллыа суоҕа, эрэл — бэйэбитигэр эрэ! Санааҕытын этиҥ, этиитэ киллэриҥ, туруорсуҥ!

***

Валерий ЛУКОВЦЕВ,

Саха уопсастыбаннай киин,

«Сомоҕолоһуу» түмсүү сэбиэттэрин чилиэнэ.