***
Саха билиҥҥитэ улаханнык билбэт эйгэтигэр – үп-харчы сыһыаннаһыытын эргииригэр саха дьоно аҕыйахтар эрээри биирдиилээн син бааллар эбит. Үгэс курдук, бу дьон киһи хараҕар улаханнык көстө-биллэ сатаабаттар. Кэпсэтиилэрэ-ипсэтиилэрэ республика, Россия ыырыттан быдан таһыччы, үлэлэрэ-хамнастара хас да түгэхтээх буолуохтаах диэн сэрэйиэххэ эрэ сөп.
Хаһан эрэ Суверенитет үрүмэ сылларыгар сахалыы ааттаах-суоллаах, республика бас билиитигэр киирэр үтүмэн тэрилтэ аһыллан үлэлии сылдьыбыта. Ол иһигэр 90-с сылларга “Сир” баан диэн баар буола сылдьыбыттааҕа. Бааны Анатолий Семенович НИКОЛАЕВ диэн, оччолорго отуччалаах киһи, салайара. Түһүү-тахсыы дьалхааныгар “Сир” баан эстибитэ эрээри, бу билигин “Сир” диэн ааттаах хампаанньа аата эмиэ күөрэйэн таҕыста. Итини биир өттүнэн, салайааччыта Анатолий НИКОЛАЕВ Ньурба биир мандаттаах уокуругар Ил Түмэн депутатыгар киирсэр баҕаламмытыгар сигэйиэххэ сөп.
“Ханналарый хаҥыл хааннаах Ньурба ньургуннара?” диэн “Аартык.ру” таһаарбыт ыстатыйатын кэнниттэн Ньурбаттан төрүттээх дьон ортотугар элбэх кэпсэтии тахсыбыта. Анаан-минээн ыстатыйа тула дьүүллэһии да буолбутун истибиппит.
Итиннэ хоруй курдук, “бааллар ээ” диэбиттии утуу-субуу, биир дойдулаахтарбыт, дьон ааттарын ааттаталаан барбыттара. Баҕар, биһиги билбэккэ сураһан эрэйдэнэ сырыттахпыт дуу...
***
НИКОЛАЕВ саҥаран баран төннөөр диэбит киһилэрэ быһыылаах. Кэпсээнэ-ипсээнэ баһаам. Интэриэһинэй. Билэрэ-көрөрө элбэх, аахпыта, айаннаабыта дэлэй. Дьиэтээҕи библиотекатыгар түүрдэр, монголлар историяларын туһунан, аан дойду аатырбыт политиктарын ахтыылара... быһатын киэҥ ырытыыны ылбыт сонун кинигэлэр барыта кэриэтэ бааллар. Ону сэргэ экономикаҕа, нолуокка, кадастрга аналлаах, ылбычча киһи быһаарсыбат, суруйуулара сыталлар. Кинигэлэр лиистэрэ бүк тутуллубутуттан сэрэйдэххэ, дьиэтээҕи хаһаайын көрүнньүккэ эрэ ууран турбат быһыылаах.
- Кыргыттар хатарыллыбыт эт сиэххитин баҕараҕыт дуо? – чочумча кэпсэтии кэнниттэн Анатолий Семенович ымсыырдар. Кэҕис гыммыппытыгар кухняҕа баран остуол тарта.
Дьоҕус 50 гр кумааҕы бакыат иһигэр вакуумнай салаппаан хах иһигэр хатарыллыбыт як, сылгы, сүөһү этэ баар эбит.
- Бу, Монголияттан аҕалбытым. Технологията сүрдээх судургу, биһиги да эппитин маннык ыһык оҥостон илдьэ сылдьыахпытын сөп. Айанньыттар, солото суох дьон, араас “химия” оннугар, маны сиэтэхтэринэ абыраналлар, – диир. Салгыы саха киһитин этэ-сиинэ белковай атастаһыктааҕын, ону күүһүлээн углеводнай астарынан хадаҕалыырбытыттан ыалдьарбытын кэпсиир.
- Маалыкайга сылгы собуота баар дии. Маннык технологияны киллэрдэххэ улахан барыстаах буолуох этэ, - диэн баран Анатолий Семенович ааҕан-суоттаан лаһырҕатар.
***
***
“Аартык.ру” мантан аллараа Анатолий НИКОЛАЕВ санааларын быһа тардан бэчээттиир:
Саха сиригэр олигархтар киирдилэр
- Саха сирин баайыгар туох баар олигархтар бары киирдилэр. Көмүскэ, гааска, сибээскэ, энергетикэҕэ дагестанецтар кэллилэр. АЛРОСАны – эбэтэр узбектар Алишер Усмановтара, эбэтэр дагестанецтар Керимовтара ылыаҕа. Прохоров “Алданзолото” ГТРК актыыбын атыылаһан ылан баран, Нежданинка курдук элбэх көмүс саппаастаах сирин “күннээх Дагестан” биир чулуу уолугар атыылаата. Саха сирин баайыгар омуктар киирэллэригэр урукку РФ Үбүн миниистирэ А.Кудрин оруола улахан. Итии сир дьоно уонна биһиги - хотугу омук менталитеттара олох чыҥха атын-атыттар. Ханан да алтыһар түгэннэрэ суох. Букатын билбэт өйдөөх-санаалаах дьоммут кэллилэр. Онон кинилэри кытары сыһыан уустук, тыҥааһыннаах буолбута номнуо көстөр.
Билигин олохтоох дьон харчыга сыһыана эмиэ уларыйда. Харчы күүһүн, кыаҕын көрдө. Ким харчылаах ханна баҕарар кэлэн (“ийэм-аҕам манна төрөөбүттэрэ” диирэ өссө бэтэрээ дьыала) букатын сыһыана суох, туора хааннаах омуктар кэлэн харчыны быктардылар да, депутат мандатын сиэптэригэр уктар кыахтаннылар.
Ону бэйэбит дьоммут талаллар, ким да буолбатах. Ити аата харчыга сыһыан биһиэхэ эмиэ үөскээбитин туоһута.
***
Кризис – ыраастыыр
- Кризис диэн экономикаҕа аһара үчүгэй – ыраастанар ньыма. Сыыһа суолунан баран испит, алҕаһаабыт буоллаххына кризис кэллэ да “хоос” гынан хаалаҕын. Ити кэлбит омуктар аныгыскы кризискэ сүтэн-симэлийэн хаалыахтарын эмиэ сөп. Ким да иннин тымтыктанан көрбүтэ суох. Саха сиригэр бэрт дьикти 5 сыл кэлээри турар. Элбэх соһуччу да, былааннаммыт да уларыйыы тахсыаҕа. Россия баайа-дуола үллэһиллэн турар диибит даҕаны кризистэн кризискэ эрэ диэри. Саҥаттан саҥа кризискэ бу баай-дуол үллэһигэ саҥаттан барар. Күн анныгар куруук кэлбит суох: мөлтөх күүһүрэн тахсыан сөп, күүстээх симэлийэн барыан сөп.
Билигин “Якутуголь” ХБХК-ны атыыласпыт “Мечел” “ыраастанаары” турар. “Мечел” бэйэтин актыыбын аҥаарыттан улахан сыанаҕа 2 млрд дуоллар курдукка Элгээни атыыласпыта. Онно эбии 3-4 млрд дуоллары уган Элгээҕэ үлэ ыытыахтааҕа даҕаны – харчыта суох. Билигин уопсай иэһэ 7-8 млрд дуолларга тиийдэ. Онон бу тэрилтэ эмиэ кризистээри турар.
Америка энергетическэй кыһалҕатын быһаарынна – сланцевай гааһы, ньиэби хостуур технологияланна. Гааска-ньиэпкэ бэйэтин хааччынан баран, аҕыйах сылынан экспортка таһаарыаҕа. Оччоҕо Россия гааһынан, ньиэбинэн көөчүктээбитэ тохтуур. Бэлиэр углеводороднай сырье сыаната улаханнык хамсаата. Ол иһин Россия экономикатын диверсификациялыырга дьулуһар.
Миграция хонтуруолланыахтаах
- Узбекистаҥҥа Тамерлан төрөөбүт кыра дэриэбинэтигэр бара сылдьыбыттааҕым. Аһара улахан дьиэлэр кэчигирэһэн туралларын көрөн “бу кимиэнэй” диэн ыйыталаспыппар: “Бу Войтенкаҕа прорабтаабыт киһи дьиэтэ, бу .... гл.механиктаабыт киһи дьиэтэ”... Саха сирин тойотторун-хотуттарын, тэрилтэлэрин ааттыы-ааттыы “бу киниэхэ үлэлээбит киһи дьиэтэ” дии-дии көрдөрбүттэригэр сүрдээҕин абардым ээ! Саха сирин харчыта сахалары байыппакка омуктары байылыат олохтуу турарын илэ хараххынан көрөр ыарахан эбит... Ону таһынан биһигини барыбытын ааҕа билэллэр!
Ол узбектар Ленинградтан саҕалаан Сахалиҥҥа тиийэ туох баар харчы хамсыыр сирин барытын билэллэр! Биһиги буоллаҕына, ким кэлэрин да, барарын да, үлэлиирин да, үлэлээбэтин да билбэппит... Тугу да билбэппит! Миграция хонтуруолланар процесс буолуохтаах. Правительство хайаан да итиннэ болҕомто ууруохтаах.
Ол узбектар Ленинградтан саҕалаан Сахалиҥҥа тиийэ туох баар харчы хамсыыр сирин барытын билэллэр! Биһиги буоллаҕына, ким кэлэрин да, барарын да, үлэлиирин да, үлэлээбэтин да билбэппит... Тугу да билбэппит! Миграция хонтуруолланар процесс буолуохтаах. Правительство хайаан да итиннэ болҕомто ууруохтаах.
“Миграция - федераллар таһымнара, кинилэр хонтуруоллуохтаахтар” диэн баран киин былааска сигэйэн олорор сыыһа. Биһиги сирбитигэр кимтэн кииннээх, хантан хааннаах, туох сыаллаах-соруктаах дьон кэлэрин барытын билэн олоруохтаахпыт. Ол – биһиги көмүскэлбит буолуо.
Омук омукка сыһыана
- Аан дойдуга – олох олорор пространство былдьаһыга (жизненное пространство). Омуктар кэлэн олохтоох дьон үлэтин-хамнаһын (бастаан кыра сыанаҕа) ылан-ылан, кимэн киирэн бүтэһигэр олохтоох дьон олох олорор пространстволарын барытын былдьаан ылаллар. Олохтоох киһи үлэтэ-хамнаһа суох буолар, санаата оонньуур, дьиэ кэргэнин иитэр кыаҕа суоҕуттан иһэр-аһыыр... арыгыһыт киһи тугу ситиһиэй, тугу оҥоруой?! Ордук ити эр дьоҥҥо сыһыаннаах. Дьахтар айылҕатынан икки атахтааҕы ууһатар-тэнитэр аналлаах. Кини эр киһини омугунан буолбакка, төһө оҕону иитэр кыахтааҕыттан көрөн кэргэн тахса сатыыр. Айылҕата оннук. Оттон эр киһи атын омук дьахтарын, буолаары буолан үлэтэ-тойо суох сылдьан (баҕар, баҕарбытын да иһин) кыайан ылар кыаҕа суох. Түмүгэр эр дьонтон саҕалаан норуот эстэн барар. Норуоту салгыыр анал – эр киһиэхэ баар.
Саха - дьылҕатын бэйэтэ эрэ оҥостунар кыахтаах
- Ханнык баҕарар эйгэҕэ, бизнескэ да буоллун, бастаан бэйэҕин көрдөрүөххүн наада. “Саха” диэн омук баарын улахан омуктар билбэттэр даҕаны. Кинилэр бастаан дьүһүнүҥ уратытын эрэ өйдөөн көрөллөр. “Вася”, “Толя” – анал аатыҥ кинилэргэ наадата суох. “Ытыран”, үтэн-анньан боруобалыыллар. Ону дьоһуннук аастаххына, албыннаппатаххына (!), дьэ эн ааккар-суолгар, хантан хааннааххар наадыйаллар.
Чеченнэри ким да бааспат. Тоҕо диэтэххэ, бу омуктар бэйэлэрин оннук туруоруннулар. Хас биирдии омугу ким хайдах саныырын – бэйэтэ оҥорор. Сахалары ким хайдах саныыра бэйэбититтэн тутулуктаах.
Дьылҕабытын бэйэбит эрэ оҥостор кыахтаахпыт. Ким да бэлэми оҥорон, тутан биэриэ суоҕа.
Улуу түүрдэр ыраахтааҕылара – хаҕан Күл Тэгин Таҥараттан ыараханы көрдөһөрө. Ыарахан – диэн үтүө олоххо көҕүлүүр, күүстээх, тэрээһиннээх, түмсүүлээх оҥорор күүс. Наар бэлэмҥэ, далбарга, сылааска-сымнаҕаска сылдьыбыт норуот эстэр. Ыараханы санаа күүһэ баһыйар. Александр Македонскай икки аҕалаахпын диирэ эбээт: биирэ – бэйэтин төрөппүт аҕата, иккиһэ – Аристотель. “Аристотель миэхэ дух, санаа күүһүн иҥэрбитэ” диирэ. Онон санаата бөҕөх киһи, норуот эстэн-быстан, өлөн-сүтэн биэриэ суоҕа.
Саха норуота бэйэтин үйэтигэр араас ыарахаттары көрсөн, ону кытары эриһэн-мускуһан кэлбитэ. Онон кини бу да сырыыга өйүн-санаатын сааһыланнаҕына элбэҕи ситиһэр кыахтаах.
...Сэһэн Ардьакыап төрөөбүт нэһилиэгэр, арыгыта суох олоҕу биллэрбит нэһилиэккэ - Уус Алдан Тумулугар тахса сырыттым. Бу дьон тыыннарын күүһүн билээри, көрөөрү уонна кырдьык, күүстээх тыыннаах дьон эбит диэн итэҕэйдим.
...Россия үөрэҕин систиэмэтэ “ортолору” бэлэмниир. Онон үөрэтэр программа эрэ иһинэн буолбакка, бэйэ баҕатынан программа таһынан үөрэххэ, билиигэ тардыһыахха наада. Үөрэҕи кыайбат киһи, билиитэ-көрүүтэ итэҕэс киһи бу олоххо дуоннааҕы ситиспэт, атын омуктары кытары күрэстэһэр кыаҕа суох буолар.
Тыа хаһаайыстыбата
- Бюджеттан тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар уопсайа (туох баар үп киирэр каналларын ааҕан туран) 8 млрд кэриҥэ солкуобай көрүллэр. Саха кулгааҕа истэригэр 8 млрд диэн “үлүгэрдээх үп” курдук эрээри, биир өттүнэн ыллахха, экономика атын салаатыгар, холобур, авиацияҕа, транспорка итинтэн итэҕэһэ суох харчы куруук көрүллэ турар. Дьиктитэ диэн ити салаалары “көдьүүһэ суохтар” диэн ким да эппэт! Арай, тыа хаһаайыстыбатыгар кэллэхпитинэ, наар “орускуоттааҕын, туһата суоҕун” эрэ ааҕан тахсабыт.
Тыа сирэ – бүтүн саха норуотун төлкөтө. Ону суох оҥордоххо – норуот суох буолар. Ол иһин президеммит Егор Афанасьевич БОРИСОВ, дьиҥнээх саха киһитэ буолан, быйылгы сылы “Тыа сирин сылынан” биллэрдэҕэ. Уонна урут хаһан даҕаны тыа сиригэр сыл анана илик этэ ээ.
Аан дойду үрдүнэн тыа хаһаайыстыбатыгар чэпчэтии көрүллэр. Сайдыылаах дойдуларга бу салааҕа дойду уопсай бюджетыттан 5-10 %% диэри угуллар, ону ким да сүөргүлээбэт! Онон, биһиги 8 млрд солкуобайбытын 35 улууска үллэрдэххэ - муораҕа хааппыла кэриэтэ.
Иккиһинэн, ити “кыра сууманы” үчүгэйдик аттаран туттуохха наада. Ол салалтаттан эрэ буолбакка, тыаҕа быһаччы үлэлии-хамсыы сылдьар дьонтон эмиэ улахан тутулуктаах. Холобур, Ньурба Антоновкатыгар 120 мөл. сыаналаах хотон тутулла сылдьар, дэриэбинэттэн 6-7 биэрэстэ ыраах. Бу кыһыҥҥы тымныыга ыанньыксыттар, үлэһиттэр хайдах сарсыарда 5-тэн айанныылларый?! Дэриэбинэ чугаһыгар быраҕыллыбыт Сэбиэскэй саҕанааҕы фермалар сирдэрэ баалларын үрдүнэн, ыраах чиэски сиргэ хотон туталлар... Аны, онтулара кып-кыараҕас, от хайдах киллэрэллэр, ынах хайдах ыыллар? “Бырайыага оннук” дииллэр. Оттон ол куоракка олорон эрэ хотоҥҥо хаһан да аҥаар атаҕын уган көрбөтөх проектировщик бырайыагын көннөттөрөр кыах суох этэ дуо, бу хотоҥҥо үлэлиэхтээх дьон тоҕо бэйэлэрэ тугу да саҥарбаттар? “Салалта быһаарыахтаах” диэн баран быар куустан олорор сыыһа, киһи бэйэтэ эмиэ санаатын этэр, туруорсар, дьайсар кэмэ кэллэҕинэ – туох эмэ көдьүүстээх тахсыаҕа.
...Күндээдэҕэ 100 ынахха анаан тутуллубут хотоҥҥо 60 ынаҕы ыыр аппараат баар. Ол аппарааты ыаньыксыт күнү быһа сиһэ быстыар диэри соһо сылдьар. Ол 60 аппарааты ыатаҕын аайы сууйуон-сотуон наада. Айака буолбатах дуо?! Дьиҥинэн, итиннэ алта аппараат эрэ наадата. Ыанньыксыт биир сиргэ турар, ынаҕы конвейер курдук күрүөҕэ киллэрэн ыыр. Бүттэ. Ону – “бырайыак” көҥүллээбэт! “Киһи бэйэтэ бэйэтин дьаһаныахтаах. Куорат проектировщига бырайыактаабыт хотонугар үлэлии кэлиэ суоҕа, эһиги үлэлиэххит, эһиги бэйэҕит үлэлииргитэр табыгастаах гына туттарыҥ”, - диэн этэ сатыыбын.
Киһи олоҕун бэйэтэ оҥосторугар бүк итэҕэйэбин. Ол иһин былырыын “Сир” хампаанньа күндээдэлэргэ погрузчик, самосвал-массыына, булдьозер ылан биэрбитэ. Бэйэҕит дьаһайан үлэлэтиҥ диэн. Бу соторутааҕыта баран көрдүм - бэркэ дьаһаммыттар. Астынным.
Тыа сиригэр буоллун, ханна да буоллун - сайдыы барар концентрацията баар буолуохтаах. Ону тэрийиэххэ наада, оччоҕо көдьүүс тахсыаҕа.
“Саха сирин хоту улуустара резервацияҕа олорор курдуктар”
- Саха сирин хоту өттө, Эдьигээнтэн үөһээ сытар улуустар айан-суол, кэлии-барыы өттүгэр атаҕастабылга олорор курдуктар. Дьокуускайтан Чокурдаахха диэри кэлэ-бара 50 тыһ. солкуобай, оттон Москваҕа 12-14 тыһ., Турцияҕа, Таиландка 20 тыһ. солкуобай.
Республика правительствота туруорсан, сайыҥҥы өттүгэр хоту улуустарга дотация көрүллүбэтэҕэ буоллар, букатын даҕаны иэдиэйиэх этилэр.
Мин саныахпар, уопсайынан, “Якутия” авиахампаанньа үлэтин политикатын (“философиятын” диэхпин баҕарабын) ситэри тобула илик. Кинилэр республика иһинээҕи линияларга туһаайан, республика олохтоохторугар анаан үлэлиэхтээхтэр этэ. Хампаанньа салайааччытыгар Удодка (Ньурбаҕа бииргэ үлэлээбиппит) наар этэбин: “Киин, омук линиятыгар күүскүтүн, үпкүтүн-харчыгытын барыы сатаамаҥ, кинилэр кыаҕырдахтарына эһигини ырыынактан таах үүрүөхтэрэ”, - диэн.
“Якутия” киин диэки көтөр магистральнай линиялара бары кэриэтэ барыһа суохтар. Холобур, ити көтөр “Дьокуускай – Душанбе” маршруттара барыстаах буолуо диигин дуо? Суох. Бэйэлэрин үптэрин барыы-барыы чэпчэки сыанаҕа омуктары таһаллар. Ол оннугар чокурдаахтар орускуоту толору төлүүллэр. Бэл, омуктарга көтөр сөмөлүөттэрэ чаастарынан кытары “кинилэр диэкилэр”: Дьокуускай утуйа сыттаҕына, түүҥҥү куорат уутун аймаан күһүгүрэйэн тахсаллар!
“Якутия” киин диэки көтөр магистральнай линиялара бары кэриэтэ барыһа суохтар. Холобур, ити көтөр “Дьокуускай – Душанбе” маршруттара барыстаах буолуо диигин дуо? Суох. Бэйэлэрин үптэрин барыы-барыы чэпчэки сыанаҕа омуктары таһаллар. Ол оннугар чокурдаахтар орускуоту толору төлүүллэр. Бэл, омуктарга көтөр сөмөлүөттэрэ чаастарынан кытары “кинилэр диэкилэр”: Дьокуускай утуйа сыттаҕына, түүҥҥү куорат уутун аймаан күһүгүрэйэн тахсаллар!
Саха сирин авиахампаанньата - Саха сирин бюджетыттан үбүлэнэр тэрилтэ буоларын быһыытынан, бастакы уочарат, Саха сирин олохтоохторугар анаан үлэлиэхтээх. Бу ырыынактан кинилэри ким да үүрэр кыаҕа суох. Ол иһин бэйэлэрин ырыынактарын сайыннарыахтаахтар. Кыра Ан-24 сөмөлүөттэрэ суох буолбатах бааллар, аныгы кыра уйуктаах көтөр ааллары атыылаһар кыахтара эмиэ баар. Биир “Боинг” сөмөлүөт оннугар хас да “Еврокоптер” вертолеттары тоҕо атыылаһыа суох этилэрий? Ол уматыгы кыратык сиир аалларынан улуустарга, нэһилиэктэргэ тоҕо көтөллөрө сатамматый? Дьэ, онтон барыстаннахтарына, баһаалыста, ханна да көттүннэр.
Аны, иккис өттүнэн, “Якутия” ханнык сиргэ көтөрүн геополитика, куттала суох буолуу өттүттэн эмиэ көрүөхтээх. Холобур, орускуокка киирэ-киирэ Душанбеҕа көтөрө, атын өттүнэн диэлийэн тахсыан эмиэ сөп – наркотрафик суолун кылгатыа суоҕа диэн ким мэктиэлиэй? Оннук наһаа баҕарар буоллаҕына, Алма-Атанан тоҕо омуктары таспат? Арыый “куттала суох”, түүр хааннаах омуктар сирдэринэн? Душанбе, Таджикистан диэн олох атын, биһиэхэ майгыннаабат тыллаах-өстөөх, өйдөөх-санаалаах омук буоллаҕа. Билбэт дьоммутун кытары үлэлииргэ биһиги билигин бэлэммит дуо?
Саха сиригэр БАС БИЛЭЭЧЧИ баар буолуохтаах
- Чыҥыс хаан полководеһа Сүгүдэй Кореяттан Венгрияҕа диэри сэриини салайан ыытарыгар боотурдара кимнээх этилэрий? Монголлар бэйэлэрэ аҕыйахтара, атын биис-уустарын хомуйан сэриигэ кытыннарара. Бу дьон кинини батыһаллар этэ. Тоҕо? Тоҕо диэтэххэ, баайы-дуолу (добычаны) дьонун атаҕастаабакка КЭМИГЭР үллэстэр этэ. Киһиэхэ ханнык баҕарар үйэхэ – мотивация наада.
Биһиэхэ буоллаҕына, саха бас билээччилэрэ – собственниктара суохтар. Холобур, Додорукуга базальт хостоон, Дьаархаҥҥа таһан илдьэн, онно илдьиритэр собуот дириэктэринэн үлэлии сылдьыбыт киһи "акцията атыылааҥ" диэн көрдөһө сатаабытын биэрбэтэхтэрэ. Түмүгэр киһи үлэтиттэн баран хаалар, кини оннугар салайар кыахтаах киһи суох. Ньурбаҕа “Иис-уус” диэн таҥас тигэр кэмбинээт баара. Туох баар аныгылыы оборудованиенан таҥыллыбыт тэрилтэ билигин үлэлээбэккэ турар. Тоҕо диэтэххэ, онно үлэлии сылдьыбыт дириэктэр эмиэ тэрилтэҕэ кыттыгас буола сатаабытын чугаһаппатахтар. Сааһырбыт, оҕолоох-уруулаах киһи хайдах наар мэлдьи хамнаска эрэ үлэлиэй?! Кыттыгас хаһаайын буолар буоллаҕына, дьэ өссө интэриэстэнэн үлэлиэхтээх этэ буоллаҕа. Ону суох. Дьону байытыахха, кинини бас билээччи оҥоруохха наада. Төһөнөн элбэх баай дьонноохпут да, норуот экономическэй тирэҕэ күүһүрэр. Ону өйдүөххэ баара.
Добычаны – бэйэ дьонугар, кэмигэр үллэстиэххэ наада. Саха киһитэ байдаҕына да, омуктар курдук киин сиргэ көспөт, Саха сиригэр олорбокко ханна барыай? Саха сиригэр олорор киһи норуотун кыһалҕатыттан туора туруо дуо? Суох. Бу норуота – кини балта, быраата, оҕото-уруута, аймахтара, уруулара, биир дойдулаахтара, биир хааннаахтара. Биир хааннааххын туора омук кэлэн ыктаҕына-түүрдэҕинэ ама дурда-хахха буолуоҥ суоҕа дуу? Аньыыта бэрт буолаарай...
Сахабыт дьонун хамнастыахха наада
- Бу сүүрбэччэ сыл онон-манан үлэлээн, көрөн-истэн, айаннаан баран 50-ча сааспар инньэ диэн түмүккэ кэллим. Тоҕо диэтэххэ, мин урут туроктардыын, атын омуктардыын да үгүстүк үлэлээбитим. Хас биирдии норуот, норуоту кытары алтыһан материальнай да, духовнай да баай хааллардаҕына эрэ көдьүүстээх алтыһыы тахсар. Мин туроктардыын 8 сылы быһа үлэлээбит туоһум диэн – биир тиэримэс уонна чаанньык. Бүттэ.
“Тоҕо мин бэйэм сахам дьонун хамнастаабакка, тоҕо атын дьону байыта сылдьыахтаахпыный” диир санааҕа кэлбитим. Ол иһин “Сир” хампаанньа 8 тэрилтэтигэр үлэһит 90% - саха. Аҥаардас Ньурба улууһуттан 500-чэкэ киһи үлэлиир. “Нирунгаҥҥа” (көмүс хостуур хампаанньа - аапт.) Ньурба Күндээдэтиттэн дьону илдьэн үлэлэппитим 2,5 сыл буолла.
“Нирунгаҥҥа” биир нэһилиэк дьонун илдьэн үлэлэтэрим эмиэ бэйэтэ туспа төрүөттээх. Бастаан хас да улуустан хомуйтуу сылдьыбытым. Дьонум сыл аҥаарын быһа сүгүн үлэлээбэккэ, сыраларын-сылбаларын “лидер” таларга бараабыттара. Оттон биир дэриэбинэ дьоно бэйэ-бэйэлэрин билсэллэр, “лидер” таларга күүстэрин-кыахтарын бараабаттар. Уонна ким хайдах сылдьара анараа дойдутугар иһиллэ турар буолан - эппиэтинэс үөскүүр.
***
Билигин көмүскэ саха уолаттара биирдиилээн бааллар. Ол гынан баран, үксүн кыра хамнаска гастарбайтердары үлэлэтэ сылдьаллар. Саха сирин харчыта сахаларга хаалыахтаах, сахалары байытыахтаах, Саха сирин хааһынатыгар нолуок киллэриэхтээх. Кинилэр да кэлин мин курдук өйгө-санааҕа тиийиэхтэрэ диэн эрэнэбин. Мин биир күн тураат оннук санааланан турбатаҕым. Онон кинилэр да ирээттэрэ кэлиэҕэ.
Уопсайынан, бэйэ дьонун үлэлэтэр, хамнастыыр туспа стратегическай суолталаах боппуруос. Саха сүрэҕэ суох буолбатах. Кинини көҕүлүөххэ, улахан харчыны амсатыахха наада. Күндээдэттэн сезон аайы 30-35 киһи баран “Нирунгаҥҥа” үлэлиир. Ким да сирбэт. Барбыт дьонтон икки эрэ киһи төннүбүтэ, ону да Накыыҥҥа алмаас хостооһунугар миэстэ булан. Уоннааҕылар киһи курдук сананан, эр дьон курдук дьиэ кэргэттэрин иитэн дьоһуннара үрдээтэ. Иитэр, көрөр-харайар дьиҥнээх эр киһи буоллулар.
Тыаҕа биллибэтинэн-көстүбэтинэн үлэтэ суох, быстах үлэҕэ киирэн тахсар, ускул-тэскил сылдьар эр киһи олус элбэх. Бу дьону промышленноска сыһыарыахха наада. “Нирунганы” таһынан хоту өссө үс саҥа сиргэ көмүс хостуур лицензия ылбыппыт. Онон үлэ миэстэтэ эмиэ тахсыаҕа, онно эмиэ бэйэм дьоммун үлэлэтэр былааннаахпын.
Дьоҥҥо холобур наада
- Мин бу сылларга төрөөбүт улууспар чугаһыы сатаабатах буолбатахпын. Орто саастаах өттүлэрэ өйдүүр буолуохтаахтар, дойду үрдүнэн үп-харчы суох кырыымчык кэмигэр 1-кы №-дээх оскуола хайдах тутуллубутун. Бу тутуу үбүлэнэр механизмын “Сир” баан толкуйдаан үп-харчы булбута.
Билигин Күндээдэни, холобур оҥостоллорун курдук, канализационнай ситим туттараары бырайыак оҥоттордум. Күһүҥҥүттэн үлэтин саҕалыахпыт. 21-с үйэҕэ уубут-хаарбыт, туалеппыт таһырдьа. Ону ким да дьиктиргээбэт! Күндээдэлэри үтүктэн кэлин атын Саха сирин нэһилиэктэрэ эмиэ туруорсан канализация таттарыахтара диэн кэтэх санаалаахпын. Дьоҥҥо холобур наада.
Итини таһынан, Ньурбаны “Күөх Ньурба” дэппит, ойор-тэбэр оҕо сааһым ааспыт, аатырбыт пааркабытын чөлүгэр түһэриэхпин баҕарабын. Миэхэ итиннэ дьон көмөтө, өйөбүлэ наада. Ыам ыйыгар улуустааҕы култуура үлэһиттэрин үбүлээн, аҕыс киһини Санк-Петербурга ыыта сырыттыбыт. Атын сиргэ хайдах үлэлииллэрин көрөн-истэн кэлэн баран хамсааһын таһаарыахтара диэн эрэнэбин. Киһи киһиттэн үөрэнэр.
Сир туһунан санаата
- Республика сирин-уотун кадастровай сыаната аһара үрдүк. Атын регионнарга холоотоххо биһиэнэ бас быстар сыаналаах. Холобур, Амурга 1 кв м сыаната – 1 солк., оттон Саха сиригэр - 15 солк. Депутаттар тоҕо маннык кадастровай сыананы бигэргэппиттэрин өссө үөрэтиэхпин наада. Биир өттүнэн, сир сыаната ыарахана эмиэ да үчүгэй. Дьон – сири финансовай инструмент быһыытынан туһанар өйгө-санааҕа ситэ тиийэ иликтэр. Ыла-ыла быстахха атыылаан, солуок ууран кэбиһэн ыччаттарбытын сирдэриттэн матаран кэбистэхпитинэ да көҥүл. Сирэ суох буоллуҥ да, норуот аатыттан ааһаҕын. Иккис өттүнэн, сир сыаната үрдүгэ, кэлин сир баайын хостуурга бас билээччилэри - собственниктары кытары моһуоктаһымаары үрдэтиллибит буолуон эмиэ сөп.
Депутакка турар төрүөт
- Ил Түмэн 2-с мунньаҕар дойдубуттан – Ньурбаттан талылла сылдьыбытым. Ол сахха республика бэйэтэ сокуон оҥорор толору кыахтаах, бырааптаах этэ. Икки палааталааҕа: Республика палатата уонна Аллараа палата. Оччолорго саха урукку партийнай хаһаайыстыбаннай элитата баар этэ. Кинилэр эппиэтинэһи сүкпүттэрэ.
Штыров саҕана парламеҥҥа бары бюджеттан тутулуктаах тэрилтэлэр салайааччылара, “генераллара” талыллыбыттара. АЛРОСАттан элбэх киһи депутаттаабыта, депутаттыыр даҕаны. Ол дьонуҥ олох атын санаанан салайтаран үлэлээбиттэрин көрдүбүт, биллибит.
Путин былааска иккистээн кэлэн баран инники олохтообут “былааһын вертикалын” арыый намыратта. Регионнар президеннэрин, баһылыктарын бэйэлэрэ талалларыгар быраап биэрдилэр.
Парламент 5-с мунньаҕын депутаттара Ил Дарханы Ил Түмэн дуу, норуот таларын дуу быһаарыахтаахтар. Өскөтүн баһылыкпытын парламент талар диэн быһаардахтарына - Ил Түмэн суолтата хас да бүк үрдүүр.
Көлүөнэ солбуһуута баар буолуохтаах, хайаан да утумнааһын тутуһуллуохтаах. Холобур, саҥа эдэр салайааччылаах министиэристибэлэргэ, тэрилтэлэргэ урут үлэлээбит, кырдьаҕас уопуттаах салайааччылар суохтарын кэриэтэ. Бары эдэр баҕайы дьон үлэлии сылдьаллар. Бу дьон ааспыт көлүөнэ үлэлиир кэмигэр ыыппыт үлэтин хаттаан ыыта-үөрэтэ сатыы сылдьаллар.
Парламеҥҥа эмиэ көлүөнэ солбуһуга, утумнааһын баар буолуохтаах. Партийнай элитэ кэнниттэн биһиги 40-50-чалаах дьон уочараппыт кэлиэхтээх. Бу орто саастаах дьону тумнан 30-ччалаах дьон Ил Түмэҥҥэ киирдэхтэринэ, көлүөнэ солбуһуга кэһиллэр, утумнааһын суох буолар.
Мин Ил Түмэҥҥэ депутаттыыр кэммэр Бюджетнай хамыыһыйаҕа үлэлээбитим. Бюджет хаамыытыгар туһалаах киһи буолуохпун сөп. Кыаҕырдым, ситтим-хоттум – мин кыахпын туһаныҥ диэн дьоммор этэбин.
***
Сурукка тистэ Туйаара НУТЧИНА,
“Аартык.ру”.
Комментарии
Николаевка респект! Маладьыас иннин хоту баран ис!
а политика банка всегда была такая - поддерживать местного производителя!