Олохтоох норуокка сирин баайыттан тиксэр балаһыанньатын мэктиэлиир "Сир баайын туһунан" федеральнай сокуон уларытылларын саҕана, "Чэпчэтиини монетизациялааһын" сокуонун тэҥҥэ ыланнар сир баайдаах регионнары "аралдьытан" кэбиспиттэрэ. Онон "Сир баайын туһунан" сокуон  регионнары атаҕастыыр  саҥа балаһыанньата ылыллыбыта улаханнык-киэҥник сырдатыллыбакка "уоран кэриэтэ" оҥоһуллубута.
Ол содулун алта сыл буолан баран, Николай Дмитриевич Кириллин интервьютун ааҕан баран, тэҥнээн көрүөххэйиҥ.
*** 

 "Киһи аймах сайдыыта саҥаттан саҥа кэрдиискэ ытыннаҕын аайы, өйүн-санаатын улаҕата өссө далааһыннанан, өссө дириҥээн иһэргэ дылы. Аныгы кэмҥэ холуонньалааһын орто үйэлэрдээҕи киэбинэн аһаҕастык айбардыырынан, олохтоох норуоту ньүдьү-балай хабалаҕа хаайыынан, баттааһынынан барбат. Манна суут-сокуон,кумааҕы нөҥүө, тута киһи хараҕар быраҕылла охсубат ньымаларынан барар.

Саха өрөспүүбүлүкэтин геологияҕа уонна сир баайын туһаныыга судаарыстыбаннай кэмитиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта Николай Кириллин, билигин сир баайын былдьаһыгар туох-ханнык быһыы-майгы олохсуйан эрэрин туһунан кэпсиир.

— Соторутааҕыта  Ил Түмэн дьокутааттара 2011 уонна 2020 сылга диэри үлэлиэхтээх программабытын сокуонунан бигэргэттилэр. Онно Саха сиригэр геологическай чинчийии хайдах-туох хайысхалаах барыахтааҕын сүрүн барыла ыйылынна. Геологическай чинчийиигэ иллэрээ сыллаахха 4,234 млрд солкуобай ороскуоттаммыта, 2006 сылга ити суума 1 млрд солкуобайынан эбилиннэ. Ол аата  31% улаатта, инфляцияны учуоттаатахха — 15%.  Арассыыйа бюджетыттан 1 млрд 135 мөл., Саха сирин  хааһынатыттан 110 мөл. туттулунна. Сир баайын хостуур тэрилтэлэр 4 млрд 100 мөл. солкуобайы уктулар. 

Быйыл геологоразведкаҕа 7 млрд 807 мөл. ороскуоттаныахтаах диэн былааннанар.  Көрөргүт курдук, сылтан сыл аайы сир баайын чинчийиигэ көрүллэр үп улаатан иһэр. Онон хайдах да «мөлтөх», «мөлтөөн иһэр» диир кыахпыт суох.

— Үксүн алмааһы хостооччулар  элбэх харчыны угаллар. Олор кэннилэриттэн ньиэпкэ, гааска үлэлиир тэрилтэлэр сиэптэрин тэбии түһэллэр. Алмааһы чинчийиигэ, чуолаан, «АЛРОСА»,  «Нижне-Ленскэй»,  «Алмазы Анабара» интэриэстээхтэр. Онтон ньиэп-гаас өттүгэр «Сургутнефтегаз»,  «Таас үрэхнефтегаздобыча», «Якутскгеофизика» («АЛРОСА» нөҥүө киирсэр).

—«Восточно-Якутский» ГУТ,  «Алдангеология»,  «Центрально-поисковая съемочная экспедиция»,  «Центргеологоаналитик» диэн кыра лабораторияны холбоон өрөспүүбүлүкэтээҕи «Якутскгеология» ГУТ диэни тэрийдибит. Сылтан сыл ахсын конкуренция улаатан иһэр.  Олохтоох тэрилтэлэр үптэрэ кырыымчыга бэрт буолан аныгы техниканан сэбилэммит кэлии хампаанньалары кытары күрэстэһэр кыахпыт быдан намыһах. Ол иһин үбү-харчыны түмэн техникабытын, технологиябытын сайыннараары уонна  кадры иитээри, бэлэмнээри, базабытын хаҥатынаары холбостубут.

Холобур, «Прогноз» (Дьааҥыга баар) диэн үрүҥ көмүстээх сири «Газтекиндустрия» ХЭО  аукциоҥҥа кыайан ылбыта. Бу дьон бэдэрээччитинэн «Бурятзолотоны» уонна биһиги   «НГеология» ААО-ны наймылаһан үлэлэтэ сылдьаллар. Бүрээттэр саҥа шведскэй техникалаахтар, онон оҥорон таһаарар кыахтара биһигиннээҕэр 2-3 төгүл көдьүүстээх.  Биһиги техникабытын саҥардыбатахпытына олох да хаалар кутталлаахпыт.

— Биһиги ити тэрилтэ  лицензионнай сөбүлэҥин хайдах толорорун эрэ бэрэбиэркэлиир кыахтаахпыт.   «Полюстар» быһаччы өрөспүүбүлүкэ Минпромын кытары үлэлииллэр. Биһиги көрөрбүтүнэн, балай эмэ үлэлээн эрэллэр. Холобур, Алдаҥҥа көмүс хостооһуна улаатта. «Алданзолото» ГРК былаанын толорор балаһыанньалаах олорор. Иллэрээ сыллаахха 2,5 т көмүһү хостообуттара, быйыл – 5 т  хостоотулар.

— 12 т тахсаны  хостууллара.  «Полюстар» тылларын тамаҕыттан сылыктаатахха, былааннарын өссө улаатыннарар санаалаахтар. Саха сиригэр, 2012 сылга, 35-40 т тиэрдиэхпит дииллэр. Туох да диэбит иһин, үс саамай улахан көмүстээх сирбитин ылан олороллор — Күчүһү, Нежданинскайы, Кураанаҕы.

— Оннук баара. Тоҕо диэтэххэ, ити тэрилтэни урут атын тэрилтэ атыылаһа сылдьыбыта. Ол дьонуҥ өрөспүүбүлүкэттэн босхону эрэ үрдүнэн атыылаһан бараннар, ырыынакка «Алданзолото» актыыбынан оонньоон – үрдэтэн баран 280 мөл. дуолларга «Полюска» атыылаабыттара.

—Манна киирэллэригэр салалта өттүттэн карт-бланш бэриллибитэ. Сир баайдаах сирдэри кыра сыанаҕа атыылаһан баран актыыбын үлүннэрэн атын тэрилтэҕэ атыылааһын – бу дойду үрдүнэн көстөр уопсай сүүрээн.

— Арассыыйа «Сир баайын туһунан» сокуонугар уларытыылары киллэрбиттэрин биир саамай сүрүн соруга – итинник оонньууга киирээһин буолар. Бэйэлэрэ киинтэн олорон талбыттарынан матайдаары субъектары  мэһэйдэспэтиннэр диэн туох баар бырааптарын барытын сотон кэбиспиттэрэ.

— «Роснедропользование» тула быыкаайык 10 тыһ. солкуобай устаабынай хаппытааллаах, 1-2-3 киһилээх ХЭОлар бөҕөтө үөскээтилэр. Бу тэрилтэлэр сир баайын чинчийэр, хостуур быраабы биэрэр аукционнарга кыттан месторождениялары атыылаһаллар.

— Хас биирдии тэрилтэ ханнык эмэ чунуобунньукка уонна бааҥҥа бас бэринэр. Ол чунуобунньук бааннары кытары кэпсэтэн 50—200 мөл. дуолларга тиийэ кредитнэй ресурсаны биэрэр дуогабардары түһэрсэллэр, ол иһин аукциоҥҥа кыттар кыахтаналлар. Ити инники эппит «Газтекиндустриябыт» үс киһилээх тэрилтэ эбээт.

— Оннук. Биһиги атыылаһан ылбыт тэрилтэни (хас да киһилээх буоллун), ирдэбил быһыытынан, үлэлииллэрин-үлэлээбэттэрин хонтуруоллуохтаахпыт. Үлэлээбэт буоллахтарына — лицензияларын төнүннэрэр балаһыанньа үөскэтиэхтээхпит. «Досрочное погашение» диэн өйдөбүл баар. Бу күннэргэ докумуон киирдэ. «Газтекиндустрия» уларытыллан тэриллэн эрэр, онно урукку «Газтекиндустрия» өлүүтэ 0,3 % эрэ буолуохтаах.  Хайыы-сах  дьэ, дьиҥнээх хаһаайыттар көстөн эрэллэр.

— Атыылаһаллар уонна лицензиялаах бизнеһи үрдүк сыанаҕа иккистээн атыылыыллар. Оннук харчы оҥостоллор. 

— Омук хаппытаала көстө сылдьар. Биһиги чунуобунньуктарбыт омук дьонун киллэрбэппит диэн хас сырыы аайы айдаараллар да, саҥа «Сир баайын туһунан» сокуонунан омуктары киллэрэр судургу механизм оҥордулар. Бу сокуон бырайыага оҥоһулларын саҕана миигин хамыыһыйаҕа киллэрэн үлэлэтэ сылдьыбыттара. Онно «Коррупционный потенциал новой редакции закона «О недрах» диэн туспа түмүк суруйан Госдумаҕа, дьокутааттарынан — Зоя Корнилованан уонна Анатолий Антоновынан ыйыппыттаахпын... Харчы оҥорор механизм буолара ырылхайдык көстөн турар, сорохтор көрбөтөҕө буолаллар даҕаны... Схематын уруһуйдаатахха, ким туох интэриэстээҕэ, хайдах-туох үлэлиэхтээҕэ ырылыччы көстө сылдьар.

Дьиҥинэн, кыра сир баайдаах сирдэр, Арассыыйа промышленноһын уонна энергетикатын министиэристибэтэ даҕаны этэн турар, дойду экономикатыгар туох даҕаны сабыдыала суохтар диэн. Сабыдыалы оҥороллор – быһа холоон 30% ньиэптээх-гаастаах сирдэр, 10-20% көмүстээх месторождениялар.  40-50 киилэни сылга хостуур хоту кыра бириискэлэр дойду экономикатыгар туох да хамсааһыны оҥорботтор. Ону буоллаҕына, киилэ да буоллун, туонна да буоллун — барытын Москубанан эргитэн хостуохтаахпыт, чинчийиэхтээхпит.

— ...Улахан объектарга улахан чунуобунньуктар олороллор, кыраларга – кыралар.

— Федеральнай чунуобунньуктар сирбит баайын үллэстэллэр, манна оннук коррупционнай балаһыанньа суох буоллаҕа дии.

— Ааспыт сылга 40 кытаанах сир баайыгар (көмүс, чох, алмаас) , 9 ньиэптээх уонна гаастаах сири аукциоҥҥа туруоруохтаах этибит. Биһиги улахан объектары – Чайыҥданы, Таас Үрэх курдуктары — аукциоҥҥа туруоруохха диэн Москубаҕа этии киллэрбиппит. Ону Роснедралар ылан быраҕаттаан баран 7 атын кыра прогнознай ресурсалаах эрэ учаастактары киллэрбиттэрэ.

Былырыын барыта «Сквозной лицензиялаах»  (чинчийии уонна хостооһун) 39 объекка аукцион ыыттыбыт. 122-с федеральнай сокуонунан кимнээх кытталларын биһиги быһаарар кыахпыт суох. Этии киллэрэр эрэ кыахтаахпыт, ону да ылыннахтарына ылыналлар. Аукциоҥҥа кыттар сайаапкалары барытын Роснедраҕа ыытабыт. Ким кыттарын бэйэлэрэ талан баран боротокуол ыыталлар. Ханнык тэрилтэни тоҕо туораппыттарын быһаарар экспертнэй матырыйаалы ыыппаттар.   Ол иһин айдаан тахсар. Үрэхтээҕи уонна Мурбайатааҕы учаастактарга (Мииринэй улууһа) аукциоҥҥа хас да өрөспүүбүлүкэ тэрилтэтин киллэрбэтэхтэрэ. Онон «Алданзолото» ГРК бэйэтин кытары  сибээстээх Москубаттан «Приоритет» тэрилтэни кытары кыттан кыайбыттара.  «Нерунган» диэн өрөспүүбүлүкэ көмүс хостуурга үөрүйэх тэрилтэтин П.Пинигин аатынан көмүстээх сири атыылыыр аукционтан туораппыттара. Тоҕо туораппыттара биллибэт... Улахан хампаанньалар Роснедраны кытта күүскэ үлэлииллэр.

Былырыын ахсынньы 26-гар аукцион ыытыллыбыта. Манна ньиэптээх уонна гаастаах Куруҥ диэн сир атыыга турда. Улахан кэскиллээх учаастак. Сабаҕаламмыт саппааһа – 22 мөл. 356 мөл. солкуобайга барда. 7 тэрилтэ кииристэ. Аан бастаан улахан Газпром кэлэ сырытта.

–            «Таасүрэхнефтегаздобыча». Урут бу тэрилтэҕэ өрөспүүбүлүкэ өлүүлээх этэ. А.М. Зотеев диэн «Ленанефтегазгеология» ПТХ 1980 сс. салайааччыта, САССР Совминын бэрэссэдээтэлин солбуйааччытынан үлэлии сылдьыбыт киһи, 1990 сылларга хантан эрэ эргэ-урба ньиэп таҥастыыр  техниканы булан тэрийбит тэрилтэтэ. Билигин ити тэрилтэ атыыланан-атыыланан Кипргэ регистрациялаах икки хампаанньа бас билиитэ буола сылдьар.

— Оннук.

— Биһиги: «Учаастакка 3 сыл геологическай чинчийии барыахтаах, онтон 4-с сылыгар хостооһун саҕаланыахтаах» — диэн этиибитин  Роснедралар «хостооһун 2013 сылга биирдэ саҕаланар»  диэн көннөрөн суруйар түгэннэрэ бааллар. Улахан хампаанньалар албастара элбэх. Холобур, аукциоҥҥа ханнык эрэ рафинированнай структураны киллэрэн баран, бастакы-иккис хаамыыга эрэ кыра сыанаҕа сири атыылаһаллар. Атын күрэстэһэр кыахтаах тэрилтэни туораттаран кэбиһэллэр. Сири атыылаһан баран харчы уган ороскуотуруон баҕарбат. 13 сылга диэри тута сытыа. Харах баайыыта оҥорон туох эрэ чинчийэр курдук кыра үлэни ыытыа, бырайыак бачаачайдыа... Оннук киэлилээх үлэ улахан хампаанньаларга барыларыгар кэриэтэ бара турар.

Аан дойдуга — кытыы сири холуонньаҕа кубулутуу — улахан хампаанньалар нөҥүө ыытыллар. Арассыыйа, эмиэ  ол киэбинэн, кытыы сирдэри сырье биэрэр регион оҥорорун — транснациональнай  хампаанньалар нөҥүө ыытар. Ону биһиги өйдүөхтээхпит. Саҥа, күүстээх тэрилтэ кэлэн биһиги быыһыа-абырыа диэн тутах санааттан босхолонуохха наада.

— Сомоҕолоһуохха наада. Кадрдары иитэн тэҥҥэ киирсэн үлэлэһиэхтээхпит.  Элитарнай гимназиялар диэн билигин элбэхтэр, олор нөҥүө специалистары үөрэтиэххэ наада. Суут-сокуон өттүгэр күүскэ үлэлиэхтээхпит. Субъект бырааба улаатарын туруорсуоххайыҥ.  Хонтуроллаһар балаһыанньа үөскэтиэххэйиҥ.

Айылҕа харыстабыла, гражданскай уопсастыба күүһүрүөхтээх. Билигин аан дойдуга икки ыраас регион баар – Бразилия уонна Саха сирэ. Бу да хайысханан үлэлээн аан дойду таһымыгар тахсар кыахтаахпыт.